HikoyaOrta asrlar. Qilich va qalqon hukmronlik qilgan, qirolliklarning taqdiri bazan
birgina jang, birgina xiyonat yoki birgina hukmdorning qarori bilan ozgarib
ketadigan shafqatsiz davr.
Ana shunday qirolliklardan biri Avelion. Bir vaqtlar kuchli bolgan bu qirollik
endi ozining avvalgi shon-shuhratidan faqat xarobalar va xotiralarni saqlab qolgan.
Uning hududi qoshni qirolliklarnikidan kichik, qoshini esa ancha zaif. Savdo
yollarining qisqarishi, ketma-ket hosilsizlik va yillar davomida davom etgan
urushlar Avelionni asta-sekin holdan toydirgandi.
Ammo qirollikning eng katta muammosi uning zaifligi emasdi.
Zaiflikni boshqalar ham sezib qolgan. Avelionni qirq besh yoshli Qirol Magnor
Avelion boshqarardi. U hukmdor sifatida vazmin, ehtiyotkor va xalqining taqdiriga
befarq bolmagan inson. Ammo uning hayotidagi eng katta yoqotish qirol
bolganidan ham oldin yuz bergan. Ogli dunyoga kelgan kuni uning rafiqasi
Qirolicha Lyusanda vafot etgandi.
Shu kundan boshlab yangi tugilgan chaqaloq nafaqat otasining ogli, balki
Avelion tojining yagona vorisiga aylandi.
Uning ismi Magnus.
Oradan toqqiz yil otdi.
Magnus hali bola. Ammo saroydagi kopchilik uni oddiy bola deb bilmasdi. U
tengdoshlariga qaraganda vazminroq, kuzatuvchanroq va eng muhimi,
voqealarning sababini tushunishga harakat qilardi. Unga biror narsa aytilsa,
shunchaki ishonmas, avval Nega? deb sorardi. Bir kuni saroyning chekka xonasida
Magnus qirollikning bosh vaziri Endrik bilan shaxmat oynab otirardi.
Dastlab Endrik bu oyinni oddiy mashgulot deb qabul qilgan. Ammo bir necha
yurishdan song uning yuzidagi xotirjamlik yoqola boshladi. Magnus shoshmasdi. U
donalarni shunchaki siljitmas, raqibining keyingi yurishini, undan keyingi yurishini
va hatto undan keyingi ehtimolni ham hisoblab chiqardi. Endrik bir necha bor
hujumdan chiqishga urinib kordi. Ammo Magnus har safar yolini tosardi.
Oxiri vazir chuqur nafas oldi.
Durang. Magnus bosh irgadi. Ammo u galabadan xursand ham, durangdan xafa
ham emasdi. U shunchaki taxtaga qarab turardi. Keyingi oyinda esa vazir
ehtiyotkorroq oynadi. Bu safar Magnus xato qildi. Endrik imkoniyatni qoldan boy
bermadi va uni maglub etdi.
Magnusning kozlari shaxmat taxtasidan uzilmadi.
Qayerda xato qildim? dedi u.
2Endrik jilmaydi. Sen yutqazganingni emas, nima uchun yutqazganingni
sorayapsan.
Magnus unga qaradi.
Agar xatoni bilmasam, keyingi safar yana takrorlayman. Endrik bir zum jim
qoldi. Shu payt u bu bolaning boshqa bolalardan farqini yana bir bor anglab yetdi.
Magnus yutishni emas, organishni xohlardi. Saroy ahli orasida uning salohiyati
haqida gap-sozlar tarqala boshladi. Agar Magnus shu tarzda ulgaysa, u taxtga
otirgan kuni Avelionning taqdiri ozgarishi mumkin. Balki qirollikning siyosiy
qudrati qayta tiklanar. Balki boshqa qirolliklar Avelionni yana jiddiy raqib sifatida
kora boshlardi.
Balki Magnus butun qitadagi kuchlar muvozanatini ozgartiradigan hukmdorga
aylanishi mumkin. Qirol Magnor ham bunga ishongan. U oglini juda yaxshi korardi.
Ammo taqdir bazan eng katta umidlarni eng ogir sinovlar oldidan beradi.
Avelion uchun qora kunlar yaqinlashayotgan.
Qirollik omborlari asta-sekin boshab borardi. Gaznadagi oltin kamaygan, savdo
sustlashgan, hosil esa yildan yilga pasayib ketgandi.
Bozorlarda non narxi kotarilardi. Qishloqlarda esa odamlar kechki ovqat uchun
yetarli bugdoy topa olmayotgan. Chekka hududlardan saroyga kelayotgan xatlar
tobora bir xil mazmunga ega bola boshladi:
Oziq-ovqat kerak.
Hosil yetishmadi.
Odamlar och. Ocharchilik hali Avelionni butunlay qamrab olmagan. Ammo
uning sovuq nafasi allaqachon qirollik boylab kezib yurgandi. Xalq esa hali ham
saroy omborlarida yetarlicha oziq-ovqat borligiga ishonardi.
Magnor esa haqiqatni bilardi. U kechalari yolgiz qolganida qirollik xaritalarini
oldiga yoyar, gazna hisoblarini qayta-qayta tekshirtirar va chegaralardagi vaziyat
haqida hisobotlar oqirdi. Har safar bir xil savol xayoliga kelardi:
Avelionni yana qancha vaqt ushlab tura olaman? U bitta narsani juda yaxshi
bilardi. Och qolgan xalq uzoq vaqt jim turmaydi. Ochlikdan keyin norozilik keladi.
Norozilikdan keyin qozgolon. Qozgolondan keyin esa fuqarolar urushi.
Shuning uchun qirol qirollik kengashini chaqirdi. Kengash zalida Avelionning
eng muhim kishilari yigilgan.
Bosh vazir Endrik.
Bir necha maslahatchi. Va stolning narigi tomonida, zirhli kiyimda, yuzida yillar
davomida janglarda qolgan chandiq bilan otirgan Bosh qomondon Daryus
Davendor. Daryus oddiy askar emasdi. U yoshligidan Avelion qoshinida xizmat
qilgan, onlab janglarda qatnashgan va chegaradagi urushlarda qirollikning eng ogir
galabalarini taminlagan.
3Ammo Daryusning Avelionga sadoqati shunchaki qasamyod bilan bogliq emasdi.
Uning oilasi Taro bilan bolgan eski urushda deyarli butunlay yoq qilingandi. Otasi
jangda olgan. Akasi qaytib kelmagan. Qishlogi esa Taro qoshini tomonidan yoqib
yuborilgandi. Daryus osha kuni hali osmir. U olov ichida kulga aylangan uylar
orasidan tirik qolgan singlisini olib chiqqan. Ammo singlisi ham osha kecha vafot
etgan.
Shundan beri Daryus uchun Taro shunchaki davlat emasdi. Taro uning hayotini
olib ketgan dushman. Shu sababli u Avelionga qilich bilan xizmat qilishni oz
hayotining manosiga aylantirgandi. Magnor taxtida jim otirardi. Song gap boshladi:
Mamlakatimiz shu tarzda davom eta olmaydi.
Zalda sukut chokdi. Gaznamiz kamaymoqda. Omborlarimiz boshamoqda.
Xalqimizning sabri ham cheksiz emas. Agar zudlik bilan choralar kormasak,
ocharchilik boshlanadi.
Qirol bir zum toxtadi.
Ocharchilikdan keyin esa qozgolon keladi. Agar qozgolon boshlansa, Avelion
ichidan yemirila boshlaydi. Endrik bosh irgadi. Magnor davom etdi: Bizga
oziq-ovqat kerak. Hozir esa uni ozimiz yetishtirishga vaqtimiz yoq. Shuning uchun
boshqa qirollikdan yordam sorashimiz kerak.
Endrik oldinga chiqdi. Qirolim, buning uchun Taro qirolligiga murojaat
qilishimiz kerak.
Zal birdan shovqin-suron bilan toldi. Daryusning nigohi keskin ozgardi. U
asta-sekin ornidan turdi.
Qaysi qirollikka?
Endrik unga qaradi.
Taroga.
jurat qilyapsizmi?
Daryusning qollari musht bolib tugildi. Siz bu nomni yana bir bor takrorlashga
Daryus...
Yoq, qirolim. Uning ovozi baland emasdi. Ammo undagi gazab butun zalni bosib
olgandi.
Men bu nomni onlab yillar unutishga harakat qildim.
Daryus Endrik tomon yurdi.
Siz ularning nima qilganini bilasizmi?
Endrik jim qoldi.
Ular mening uyimni yoqishgan.
Daryusning ovozi titradi.
Otamni oldirishgan.
4Bir qadam.
Akamni olib ketishgan.
Yana bir qadam.
Singlim esa osha tun qorquvdan vafot etgan.
Zal jimib qoldi. Endi siz menga osha xalq oldiga borib, Bizga non beringlar,
demoqchimisiz?
Endrik xotirjam javob berdi: Men sizning ogriqingizni inkor qilmayapman. Men
qirollikning kelajagini oylayapman.
Daryus achchiq kuldi.
Kelajak?
U qirolga qaradi.
Qirolim, tarixni unutgan odam kelajakni ham yoqotadi.
Magnor jiddiy ohangda dedi:
Daryus, biz otmishni unutmaymiz.
Unda nega ularni kechiryapmiz?
Men ularni kechirayotganim yoq.
Sulh nima unda?
Magnor ornidan turdi.
Omon qolish.
Daryus jim qoldi. Magnor unga tikildi. Men sizning oilangizdan ayrilganingizni
bilaman. Sizning ogriqingizni ham tushunaman. Ammo men butun Avelionni
sizning ogriqingiz bilan boshqara olmayman.
Daryusning kozlari sovidi. Bu gap unga qattiq botgan. Demak, men yillar
davomida bu qirollik uchun qon tokibman-u, endi mening qasosim ogriq bolib
qoldimi?
Men bunday demadim.
Ammo shuni nazarda tutdingiz. Endrik aralashdi: Daryus, agar Taro yordam
bersa, minglab odamlarning hayoti saqlanadi.
Agar ular yordam bermasa-chi?
Daryus stolga egildi. Agar ular Avelionning zaiflashganini bilib, bizdan narx
talab qilishsa-chi? Agar oziq-ovqat orniga qalalarimizni sorashsa-chi? Agar ular
bizga yordam berib, keyin qarz evaziga qirolligimizni tiz choktirishsa-chi? Bu safar
zalda hech kim darhol javob bera olmadi. Daryus davom etdi:
Sizlar mening gazabimni koryapsizlar.
U qirolga qaradi.
5Men esa sizlar kormayotgan xavfni koryapman.
Magnor bir necha soniya jim turdi. Song dedi:
Hujum qilishni taklif qilyapsizmi?
Ha.
Bizda yetarlicha qoshin yoq. Bor qoshinimiz bilan chegaradagi qalalarni
egallashimiz mumkin.
Ammo butun Taro qirolligini bosib ololmaymiz.
Men butun qirollikni bosib olishni aytmadim.
Magnor unga qattiq tikildi.
Har qanday urush xalqimizdan qon talab qiladi. Daryusning javobi darhol keldi:
Bazan bugun tokilgan qon ertaga tokiladigan minglab qonning oldini oladi.
Magnor boshini chayqadi.
Yoq.
Uning ovozi qatiy.
Men Avelionni yana bir urushga tashlamayman.
Daryus bir necha soniya qirolga tikilib turdi.
Song sekin dedi:
Demak, siz sulhni tanladingiz.
Ha.
Unda umid qilamanki, qirolim...
Daryus eshik tomon yurdi. ...siz tanlagan yol Avelionning qabristoniga olib
bormaydi.
U eshik oldida bir zum toxtadi. Keyin chiqib ketdi. Magnor uning ortidan qarab
qoldi. Endrik esa xavotir bilan qirolga qaradi.
Qirolim... Magnor hech narsa demadi. Ammo u ham Daryusdagi ozgarishni
sezgandi. Bu oddiy norozilik emasdi.
Daryus endi qirolning qaroriga qarshi.
Kengash tarqab ketgach, saroy deyarli huvillab qoldi. Daryus esa qoshin
qarorgohiga qaytdi. U qilichini stol ustiga qoydi. Yonidagi eski sandiqni ochdi.
Ichidan kuygan, yarim qoraygan bir parcha matoni oldi.
Bu uning bolalikdagi uyidan qolgan yagona narsa.
Daryus uni qolida mahkam siqdi. Kozlari sovuq.
Siz meni toxtatishingiz mumkin, Magnor...
U deraza ortidagi qorongi qirollikka qaradi.
Ammo Avelionni zaiflashtirishingizga yol qoymayman.
6U bir zum sukut saqladi.
Agar taxtdagi odam qirollikni himoya qila olmasa...
Daryusning nigohi qattiqlashdi.
...unda uni himoya qiladigan boshqa odam topiladi.
Daryus osha kecha bir qarorga keldi. Avelionni qirol emas, kuch qutqaradi. Va u
kuch kimning qolida bolishi kerakligini u allaqachon bilardi.
I S Y O N Daryus qarorini allaqachon qabul qilgandi.
U taxtni egallaydi.
Buning uchun esa avvalo qirol yoq qilinishi kerak edi.
Ammo bitta muammo bor Magnus. Yosh shahzoda hali taxt uchun kurashishga
qodir emasdi. Ammo Daryus uning aqlini yaxshi bilardi. Magnus ulgaysa, otasining
oqilona siyosatini davom ettirishi aniq.
Shunda Daryusning butun rejasi barbod bolardi. Magnus tirik ekan, Daryusning
taxti hech qachon xavfsiz bolmaydi. Shuning uchun u shahzodani ham yoq qilishga
qaror qildi.
Daryus kop oylamadi. Osha kunning ozida u oziga sodiq bolgan qoshin
bolinmalarini yashirincha yiga boshladi. Quyosh botib, osmon qoraya
boshlaganida, yuzlab askarlar saroydan uzoq bolmagan eski harbiy maydonda
toplandi. Ularning aksariyati nima sababdan chaqirilganini bilmasdi.
Daryus oldinga chiqdi.
U askarlarga tikilib turdi. Bu odamlarning kozlarida u ikki narsani aniq korardi:
ochlikdan qorquv va ertangi kunga bolgan ishonchsizlik. Daryus esa aynan shu ikki
tuyguni qurolga aylantirmoqchi.
U qilichining dastasini mahkam ushladi.
Qirolimiz Taro qirolligidan yordam soramoqchi.
Saflar orasida shovqin kotarildi.
Taro bizga yordam berarmish... Biz qachondan beri boshqa qirollikning noniga
muhtoj bolib qoldik?
Bizning omborlarimiz nega boshab qoldi?
Daryus qolini kotardi.
Men sizlardan bir narsani sorayman. Uning ovozi sokin. Ammo har bir sozi
maydondagi shovqinni bosib otardi. Biz yordamga muhtojmizmi... yoki oz
kuchimizga ishonmay qoydikmi?
Maydon asta-sekin jimib qoldi. Daryus shu sukunatni kutgandek davom etdi:
Bugun omborlarimiz boshab boryapti. Ertaga xalqimizning dasturxonida non
qolmasligi mumkin.
7U bir lahza toxtadi.
Buni hech kim inkor qilmaydi.
U askarlarga birma-bir qaradi. Ammo ocharchilik faqat qorinlarni emas,
davlatlarni ham tiz choktiradi.
Bir necha askar boshini qimirlatdi. Daryus ularning munosabatini kuzatib,
ovozini biroz pasaytirdi.
Qirolimiz Taro bilan muzokara qilmoqchi. Ularning omborlaridan don olishni,
xalqimizni ochlikdan qutqarishni istayapti.
U boshini sekin chayqadi.
Balki Taro bizga chin dildan yordam berar.
Bu gap askarlarni hayron qoldirdi. Daryus davom etdi:
Balki ular hech qanday shart ham qoymas.
U bir qadam oldinga chiqdi.
Ammo davlatlar abadiy dost bolmaydi.
Maydon yana jimib qoldi. Bugun Taro bizga don beradi. Ertaga yana don kerak
boladi. Keyin yana.
U qolini kotardi. Bir necha yildan song esa bizning xalqimiz oz omborlarini
emas, Taroning omborlarini kutib yashashi mumkin.
Bir askar oldinga chiqdi.
Ammo bu hali Taro bizni boshqaradi degani emas.
Daryus unga qaradi.
Yoq. Hali degani emas.
Uning yuzida nozik tabassum paydo boldi.
Lekin qaramlik har doim zanjirdan boshlanmaydi.
Askarlar jim qoldi.
Ba'zan u bir qop bugdoydan boshlanadi.
Bu gap saf orasida shivir-shivir uygotdi. Daryus davom etdi: Bugun ular bizga
yordam beradi. Biz minnatdor bolamiz. Ertaga yana yordam kerak boladi. Biz yana
ularning eshigini taqillatamiz.
Uning ovozi qatiylashdi.
Va bir kuni biz ularsiz yashay olmay qolamiz.
Bir askar soradi:
Ammo qirol xalqni ochlikdan qutqarmoqchi-ku.
Daryus unga tik qaradi.
Men ham xalqni ochlikdan qutqarmoqchiman.
8Bu javob askarlarni bir zum jim qoldirdi. Daryus sekin davom etdi: Farqimiz
shundaki, qirol ertangi kunni boshqa qirollikning omboriga boglamoqchi.
U qilichining dastasiga qol qoydi.
Men esa oz omborlarimizni toldirishni xohlayman.
Qanday qilib?
Daryus nihoyat qilichini qinidan sugurdi.
Biz soramaymiz.
Qilichini sekin kotardi.
Biz olamiz.
Maydon jimib qoldi.
Daryus Taro tomon ishora qildi.
Taroning omborlarida don bor.
Qilichini osmonga kotardi.
Ularning yerlarida hosil bor.
Song qilichining uchini askarlar tomon qaratdi.
Bizning xalqimiz esa och. Uning ovozi balandlashdi: Demak, biz ularning
eshigini taqillatib, bir necha qop bugdoy kutib turamizmi?
Daryus boshini chayqadi.
Yoq.
U bir qadam oldinga chiqdi.
Biz Taro tomon yuramiz.
Saflar orasida hayrat uygondi.
Bir askar ishonmay soradi:
Taro bilan urush boshlamoqchimisiz?
Daryus unga uzoq qarab turdi. Men urushni yaxshi korganim uchun buni
aytayotganim yoq.
U qilichini tushirdi.
Men urushning narxini yaxshi bilaman.
Uning nigohi saf boylab yurdi. Men urushga ketgan odamlarimning qaytib
kelishini kutganman.
Ovozidagi qatiyat bir zumga pasaydi.
Men ham qabrlarni korganman.
Bir necha askar boshini egdi. Daryus esa davom etdi: Shuning uchun men
sizlardan urushning osonligini soramayapman.
9U qilichini kotardi. Men sizlardan uning zarurligiga ishonishingizni sorayapman.
Saf orasida yana shivir-shivir boshlandi. Daryus shu lahzadan foydalanib,
ovozini balandlatdi: Men xalqimizning ochlikdan olishini ham tomosha qilib
turmayman!
U qilichini mahkam ushladi. Agar tanlov qilich bilan ochlik ortasida bolsa, men
qilichni tanlayman!
Saflar orasida gala-govur kotarildi. Ammo safning chetida turgan keksa askar
oldinga chiqdi.
Qomondon!
Daryus unga qaradi.
Taro bizga dushman emas.
Bilaman.
Unda nega ularning yurtiga bostirib kiramiz?
Daryus bir necha soniya sukut saqladi.
Song sokin javob berdi: Chunki dushman bolishi uchun ular bizga birinchi bolib
qilich kotarishi shart emas.
Keksa askarning qoshi chimirildi.
Bu xavfli fikr.
Daryus boshini qimirlatdi.
Albatta.
U askarlarga yuzlandi.
Ammo davlatlar ham xavfli narsalar ustiga quriladi.
U bir qadam oldinga chiqdi.
Avval noniga qaram bolasiz.
Keyin savdosiga.
Keyin qarorlariga.
U bir lahza jim qoldi. Oxir-oqibat esa ozingizniki deb atagan kelajak ham boshqa
davlatning ixtiyorida qoladi.
Keksa askar boshini chayqadi.
Taro hali bizdan hech narsa talab qilgani yoq.
Daryus unga tikildi.
Men ular talab qilishini kutib otirmoqchi emasman.
Bu javobdan keyin maydon yana jimib qoldi. Daryusning ovozi qatiylashdi: Men
qirolligimizni hech kimning rahm-shafqatiga ham, yaxshi niyatiga ham
boglamoqchi emasman.
10Bir askar baqirdi: Ammo buning uchun minglab odamlar halok bolishi mumkin!
Daryus unga qattiq qaradi.
Ocharchilik ham minglab odamlarni oldiradi.
U bir lahza jim qoldi.
Faqat ochlikning qilichi korinmaydi.
Bu gap askarlarni oyga toldirdi. Daryus davom etdi: Urush esa hech bolmaganda
bizga kurashish imkonini beradi.
U qilichini baland kotardi.
Men sizlarga galaba oson boladi, demayapman.
Uning ovozi butun maydonni egalladi. Men sizlarga hech narsa qilishdan kora,
taqdirimizni oz qolimizga olish yaxshiroq, deyapman.
Bir necha askar boshini qimirlatdi.
Ammo hamma ham ishonmagan. Safning orqa tomonidan bir ovoz yangradi:
Agar yutqazsak-chi?
Daryus ovoz kelgan tomonga qaradi.
Unda bizning xalqimiz ochlikdan emas, qilichdan oladi.
Bir necha askar dahshat bilan unga qaradi. Daryus esa sozini davom ettirdi:
Ammo agar hech narsa qilmasak, biz allaqachon yutqazgan bolamiz.
Sukut.
Bu safar hech kim javob bermadi.
Daryus ularning yuzlariga qaradi.
U endi ularga buyruq berayotgan qomondon emasdi. U ozini xalqining yagona
najot yoli sifatida korsatishga urinayotgan odam.
U qilichini sekin tushirdi.
Sizlarga bitta savol beraman.
Maydon butunlay jimib qoldi.
Farzandlaringiz och qolishini kutasizmi?
U bir qadam oldinga chiqdi.
Yoki ular uchun kelajakni ozingiz yaratasizmi?
Bir necha soniya sukut hukm surdi. Song safning oldidan bir askarning ovozi
yangradi:
Biz Taro tomon yuramiz! Yana biri:
Xalqimiz uchun!
Bu safar hamma birdan qoshilmadi.
11Avval bir necha askar ovoz berdi.
Keyin yana onlab ovozlar.
Song yuzlab.
Taroning yerlarini egallaymiz!
Xalqimizni boqamiz!
Qirol juda yumshoq!
Biz kuchsiz emasmiz! Nihoyat maydon bir ovozga aylandi:
Daryus!
Daryus!
Daryus!
Daryus esa ularning hayqiriqlarini kuzatib turdi.
Uning yuzida galaba tabassumi yo‘q.
Faqat sovuq xotirjamlik. Chunki askarlar ocharchilikka qarshi yurishga rozi
bolishgandi.
Ular qirollikni qutqarayotganlariga ishonishardi.
Daryus esa bundan ancha kattaroq narsani kozlagan.
Taxtni.
U qilichini qiniga soldi. Unda avval qirollikni oz yolidan adashtirayotgan
hukmdordan qutqaramiz.
Bir necha askar bir-biriga qaradi. Daryus ovozini balandlatdi:
Bugun qirol agdariladi!
U bir lahza sukut saqladi.
Ertaga esa Taro tomon yuramiz.
Maydon yana hayqiriqlarga toldi. Daryus esa ichida bitta narsani aniq bilardi:
Ular Taro uchun yurishmoqchi emasdi.
Ular Daryus uchun yurishardi.
Tun ancha chuqurlashgan.
Isyonchilar qoshini poytaxt tomon yol oldi. Daryus asosiy yoldan borishni
istamadi. Qasr kuzatuvchilari ularni oldindan payqab qolsa, isyon boshlanmasidan
turib reja barbod bolishi mumkin.
Shuning uchun u qoshinni ormon orqali olib otdi. Yuzlab askarlar tun
qorongusida sukut saqlagancha yurishardi. Faqat qurollarning bir-biriga urilgan
tovushi, otlarning sekin qadam tovushlari va bazan uzoqdan eshitilgan boyqush
ovozi tun sukunatini buzardi.
12Vaqt sekin otdi. Nihoyat daraxtlar orasidan qasrning baland devorlari korina
boshladi.
Daryus qolini kotardi.
Toxtang.
Qoshin birvarakayiga toxtadi.
Daryus qasrga tikildi.
Bir necha soniya u hech narsa demadi. Song:
Shu yerda kutinglar.
Yaqinidagi askarlardan biri hayron boldi.
Qomondon, siz yolgiz kirasizmi?
Ha.
Agar qoriqchilar sizni toxtatsa-chi?
Daryus sovuq jilmaydi.
Ular meni toxtatmaydi.
Nega?
bilishadi.
Daryus qasrga qaradi. Chunki ular meni hali ham qirolning qomondoni deb
U bir lahza jim qoldi.
Ishonchning eng xavfli tomoni ham shunda.
U yolgiz ozi darvoza tomon yurdi.
Qasr tepasidagi qoriqchi uni korib hayron boldi.
Qomondon Daryus?
Darvozani oching.
Bu vaqtda?
Qirolning maxfiy buyrugi bor.
Qoriqchi shubha bilan qaradi.
Buyruq qani?
Daryus unga sovuq tikildi.
Men qirolning eng ishonchli qomondonlaridan biriman.
U ovozini pasaytirdi. Agar bu vaqtda qasrga kelgan bolsam, demak, vaziyat
jiddiy.
Ikkinchi qoriqchi birinchisiga qaradi.
Och.
Darvoza asta-sekin ochildi.
13Daryus ichkariga qadam qoydi.
Bir necha qadam yurdi.
Song toxtadi.
Orqasiga qaradi.
Kechirasizlar.
Qilichi chaqnadi.
Birinchi qoriqchi yerga quladi. Ikkinchisi qilichiga qol uzatdi, ammo Daryus
undan tezroq.
U ham yiqildi.
Daryus darvoza oldiga chiqib, qolini baland kotardi.
Hozir! Ormon ichida yashiringan askarlar birvarakayiga oldinga otildi.
Hujum!
Qasrni egallang!
Qirolni tirik qoldirmang! Yuzlab askarning qadam tovushlari tun sukunatini
larzaga keltirdi. Qasr tepasidagi kuzatuvchilardan biri pastdagi harakatni payqadi.
Kim ular?!
U kozlarini qisib qaradi.
Keyin yuzi oqarib ketdi.
Bu... bizning askarlarimiz.
Yonidagi askar unga qaradi.
Nima?
Ular qirollik libosida!
Bir necha soniyadan song falokat qongirogi chalindi.
Qasr uygondi.
Askarlar qurollarini olib devorlarga yugurishdi.
Kamonchilar oq uzishni boshladi.
Ammo hujumchilar allaqachon darvozaga yetib kelgan.
Daryus! deb baqirdi devor ustidagi keksa qomondon.
U bir zum qotib qoldi.
U qirolga qarshi chiqdi...
Yaqinidagi askar qorquv bilan dedi:
Bu xiyonat!
Keksa qomondon qilichini kotardi.
Unda bugun qirollik oz qomondoni bilan jang qiladi.
14Saroy ichida esa shovqin tobora kuchayib borardi.
Qirol deraza oldida turardi. U tashqaridagi qilichlar jarangini, baqiriqlarni va
qongiroq ovozini eshitib turardi.
Eshik ochildi.
Endrik shoshilib xonaga kirdi.
Hazratim!
Qirol unga qaradi.
Daryusmi?
Endrik bir zum jim qoldi.
Ha.
Qirol kozlarini yumdi.
Demak, u nihoyat niqobini yechdi.
Endrik nafasini rostladi. Bizning qoshinlarimiz qarshilik korsatmoqda. Agar
saroyning ichki qoshinlarini yigsak, hali imkoniyatimiz bor.
Qirol bosh chayqadi.
Yoq.
Hazratim?
Qirol derazadan tashqariga qaradi.
Bu saroyni saqlab qolish haqida emas, Endrik.
U sekin burildi.
Bu Magnusni saqlab qolish haqida.
Endrikning yuzi ozgardi.
Qirol unga tik qaradi.
Uni olib ket.
Magnusni?
Hozir.
Ammo siz...
Men qolaman.
Endrik bir qadam oldinga chiqdi.
Yoq, hazratim. Siz ham biz bilan ketishingiz kerak.
Men ketmayman. Agar tirik qolsangiz, qirollikni qaytarish imkoniyati bor!
Qirol unga uzoq qarab turdi. Agar men qochsam, Daryus meni qanday
korsatishini bilasanmi?
Endrik indamadi.
15U meni qorqoq deb ataydi.
Qirol deraza tomon qaradi.
Va xalq bunga ishonishi mumkin.
Keyin Magnus qaytadi.
Uning ovozi ogirlashdi. Odamlar unga qarab: Mana, otasi qochib ketgan
shahzoda, deydi.
Endrik boshini egdi.
Bu adolatsizlik.
Tarix doim adolatli bolavermaydi.
Qirol qilichini oldi. Men oglimning yelkasiga mening qorqoqligimning yukini
tashlab ketmayman.
Endrikning kozlari namlandi.
Bu qorqoqlik emas, hazratim. Bu tirik qolish.
Qirol unga tik qaradi. Bazan qirolning tirik qolishi qirollikning kelajagini
saqlaydi.
U qilichini beliga taqdi. Ammo bazan qirolning olimi kelajakdagi qirolning
nomini saqlaydi.
Endrik jim qoldi.
Qirol unga yaqinlashdi.
Magnus hali bola.
Unga vaqt kerak.
Nima uchun?
Odamlar uni qayta tanishi uchun.
Qirol ovozini pasaytirdi.
U tojni meros qilib olmasligi mumkin.
Endrik hayrat bilan qaradi.
Unda nima qiladi?
Qirolning nigohi qattiqlashdi.
U tojni qaytarib oladi.
Bir lahza sukut hukm surdi.
Va buning uchun unga faqat qilich yetmaydi.
Qirol Endrikning kozlariga qaradi.
Unga xalqning ishonchi kerak.
Endrik boshini egdi.
16Men uni olib ketaman.
Qirol uning yelkasiga qol qoydi.
Uni yashir.
Qayerda?
Buni ozing hal qilasan. Qirolning ovozi qatiylashdi:
Ammo uni shunchaki tirik qoldirma.
Endrik unga qaradi. Uni shunday tarbiyala-ki, bir kun kelib odamlar uning
ortidan toj uchun emas, oz xohishi bilan ergashsin.
Endrik bosh egdi.
Qasam ichaman. Oradan bir necha daqiqa otib, Endrik Magnusning xonasiga
kirdi.
Shahzodam, biz ketamiz.
Magnus hayron boldi.
Qayerga?
Hozir buni tushuntirishga vaqt yoq.
Magnus uning yuziga qaradi.
Otam qani?
Endrik javob bermadi.
Magnus uning qolidan ushladi.
Endrik... otam qani?
U saroyda qoladi.
Magnusning kozlari kattalashdi.
Nega?
Chunki u bizga vaqt yutib beryapti.
Men uni tashlab ketmayman!
Magnus eshik tomon yugurmoqchi boldi.
Endrik uni ushlab qoldi.
Qoyib yubor!
Yoq, shahzodam.
Bu mening otam!
Endrikning ovozi titradi.
Aynan shuning uchun ham siz ketishingiz kerak!
Magnus jim qoldi. Agar hozir qolib ketsangiz, otangiz sizni himoya qila olmaydi.
Unda men uni himoya qilaman!
17Endrik bir zum jim qoldi.
Song boshini chayqadi.
Siz hali buning uchun juda yoshsiz.
Magnusning kozlari yoshga toldi.
Men qachon katta bolaman?
Endrik javob bermadi.
Magnus yana soradi:
Qachon qaytaman?
Endrik uning qolini mahkam ushladi.
Siz qaytadigan kunni ozingiz yaratishingiz kerak.
Ular saroy ortidagi maxfiy yolakka kirishdi. Qorongi tunnel orqali yurib, maxfiy
darvozaga yetib kelishdi.
Endrik darvozani ochdi.
Tashqarida tun va zich ormon ularni kutib turardi.
Magnus oxirgi marta saroy tomon qaradi.
Uzoqdan qilichlar jarangi eshitilardi.
Otam...
Endrik uning yelkasiga qol qoydi.
Yurishimiz kerak.
Magnus koz yoshlarini artdi.
U saroyga uzoq tikilib turdi.
Men qaytaman.
Endrik unga qaradi.
Ha. Magnusning ovozi titrardi, ammo unda qorquvdan kora qatiyat kuchliroq.
Men tojni qaytaraman.
Endrik hech narsa demadi.
U Magnusni ormon tomon olib ketdi.
Orqada esa qirollik taqdiri hal bolayotgan. Saroy ichida qirol qilichini mahkam
ushlagancha taxt xonasi oldida turardi.
Qadam tovushlari tobora yaqinlashdi.
Bir nechta askar eshik ortida toxtadi. Daryusning ovozi eshitildi:
Qirolingizni menga olib keling.
Qirol qilichini kotardi.
Kel, Daryus.
18Eshik asta ochildi.
Daryus bir necha askar bilan xonaga kirdi.
Ikki tomonning nigohlari toqnashdi.
Daryus bir zum jim turdi.
Hammasi tugadi, hazratim.
Qirol unga tik qaradi.
Yoq.
U qilichini mahkamroq ushladi.
Hammasi endi boshlandi.
Daryusning yuzida sovuq tabassum paydo boldi.
Siz hali ham ozingizni qirol deb oylayapsizmi?
Qirol bir qadam oldinga chiqdi.
Toj boshda turishi mumkin.
U qilichini kotardi.
Ammo qirollik yurakda boladi.
Daryus kulimsiradi.
Chiroyli sozlar.
U bir qadam oldinga yurdi.
Ammo xalqingizga chiroyli soz emas, non kerak.
Qirolning nigohi qattiqlashdi.
Shuning uchun men Taro bilan muzokara qilmoqchi edim.
Va men sizning bu qaroringizni zaiflik deb bilaman.
Yoq, Daryus.
Qirol boshini sekin chayqadi.
Sen xalqning ochligini kording.
U Daryusning kozlariga tik qaradi.
Ammo undan oz taxting uchun foydalanishni tanlading.
Daryusning yuzidagi tabassum yoqoldi.
Men xalq uchun kurashyapman.
Yoq.
Qirolning ovozi sokin, ammo keskin. Sen xalqning qorquvi bilan Taro qiroligiga
bolgan adovatin orasiga bayroq qoyibsan.
Daryus bir necha soniya jim turdi.
Song kulimsiradi.
19Farqi nimada?
Qirol javob bermadi.
Tarix goliblarni eslaydi, hazratim.
Qirol qilichini kotardi. Unda umid qilamanki, tarix seni qanday galaba qilganing
bilan ham eslaydi.
Daryusning nigohi sovidi.
Bugun men sizning tojingizni olaman.
Qirol bir qadam oldinga tashlandi.
Avval uni mendan tortib ol.
Daryus ham oldinga yurdi.
Mamnuniyat bilan.
Qilichlar bir-biriga urildi.
Temirning jarangi taxt xonasini larzaga keltirdi. Va shu kecha qirollikning
taqdiri qilichlar orasida hal bola boshladi.
Qilichlar bir-biriga bor kuchi bilan urildi.
J a r a n g !
Zarbadan xona larzaga kelgandek boldi.
Daryus tinmay hujum qila boshladi.
Birinchi zarba.
Magnor uni zorga qaytardi.
Ikkinchi zarba. Qirol qilichini yana kotardi, ammo bu safar zarba uning qollarini
qattiq titratdi.
Uchinchi zarba esa avvalgilaridan ham kuchliroq keldi.
Magnor bir qadam ortga chekindi.
Daryus esa unga nafas rostlashga ham imkon bermadi.
Qilichlar yana bir bor toqnashdi.
Har bir zarba avvalgisidan shafqatsizroq. Daryusning gazabi qilichining har bir
harakatida sezilardi. Magnor bor kuchi bilan himoyalanardi, ammo Daryusning
bosimi tobora kuchayib borardi. Nihoyat, Daryusning navbatdagi kuchli zarbasi
Magnorning himoyasini yorib yubordi.
Qirolning qilichi qolidan chiqib ketishiga sal qoldi.
Daryus imkoniyatni boy bermadi. Bir lahzada uning qilichi Magnorning chap
qoliga borib tegdi.
Qirolning chap qoli yerga tushdi.
Magnor jarohatiga qaradi.
20Qon yerga tomchilay boshladi.
Ammo u qichqirmadi.
U faqat boshini kotarib, Daryusga tikildi. Daryus esa qilichidagi qonni silkitib,
sovuq kulimsiradi. kinoyali kulib ... Sen kabi qorqoq va kuchsiz qirol bizga kerak
emas.
U bir qadam oldinga yurdi. Sen oz yurting tarixiga xiyonat qilding. On minglab
insonlarning xotirasiga xiyonat qilding. Shundan keyin ham xalqing seni kechiradi,
askarlaring senga sodiq qoladi, deb oyladingmi?
Daryusning ovozi tobora balandlashdi. Sen shunchalik qorqoq bolib qolganing
uchun Avelion shu darajada tubanlikka botdi!
Magnor ogir nafas oldi.
Qon uning yelkasidan oqardi.
Ammo u hali ham tik turardi. Men... qolimdan kelganini qildim, Daryus, dedi u.
Fuqarolarim uchun eng togri deb bilgan yolni tanladim.
U chuqur nafas oldi. Afsuski... bu harakatlarim Avelionni avvalgi mavqeiga
qaytara olmadi.
Magnor qolgan qoli bilan qilichini kotardi.
Jarohatiga qaramay, u yana Daryus tomon tashlandi.
Men ular uchun qaygurdim!
Daryus uning zarbasini qaytardi.
Ularni himoya qilishga harakat qildim!
Magnor yana zarba berdi.
Daryus uning qilichini tosdi.
Magnorning nafasi ogirlashdi, ammo u taslim bolmadi.
Ammo Avelionni bu zulmatdan chiqara olmadim!
Daryus uning navbatdagi zarbasini toxtatdi. Keyingi lahzada u bor kuchi bilan
oyogini Magnorning koksiga urdi.
Qirol orqaga uchib, yerga qulashiga sal qoldi.
U bir necha qadam ortga sirgalib bordi.
Ammo u tiz chokmadi.
Magnor zorga oyoqda turardi.
Qon uning kiyimlarini qizilga boyab borardi.
Daryus unga qarab sovuq ohangda dedi:
Bularning bari... shunchaki chiroyli gaplar.
21U qilichini sekin kotardi. Qirol bolish uchun esa gaplardan kora koproq narsa
kerak. Daryus bir zumda oldinga otilib, qilichini bor kuchi bilan siltadi.
Qilich Magnorning koksini teshib otdi.
Qirolning kozlari kattalashdi.
Ogzidan qon sizib chiqdi.
Bir tomchi qon labidan pastga oqib tushdi.
Magnor koksidagi qilichga qaradi.
Uning barmoqlari titradi.
Song nigohini Daryusga qaratdi.
Daryus qilichini tortib oldi. Magnor koksidagi yarani qolgan qoli bilan
berkitishga urindi.
Ammo qon barmoqlari orasidan tinmay oqardi.
Uning nafasi qisilib borardi.
Har bir nafas olish tobora ogriqliroq bolib borardi.
Magnor olimning sovuq nafasini his qildi. Uning uchun qolgan vaqt sanoqli
daqiqalarga qisqargandi.
U yerga qaradi. Song atrofidagi Avelion saroyiga songgi bor nazar tashladi.
U shu yerda tugayotganini anglagan. Ammo uning kozlarida qorquv emas,
tugamagan bir umid bor.
Magnor chuqur nafas oldi.
Daryus...
Daryus unga tikilib turardi.
Seni qasos... kozlaringni kor qilib qoygan.
Daryusning yuzi ozgarmadi. Magnor ogir nafas olib davom etdi: Bir kun kelib...
bu tuygu seni ham sekin-asta zulmat qariga tortib ketadi.
Daryus unga yaqinlashdi. Men bu zulmatga butunlay botib ketishimdan oldin
Avelionga sendan yaxshiroq hayot olib kelaman.
Magnor unga uzoq tikildi.
Uning kozlarida nafratdan kora koproq achinish bor.
Bunga ishonish... qiyin.
U zorga nafas oldi.
Ammo bir narsani unutma, Daryus...
Magnorning ovozi tobora pasayib borardi.
Mening oglim... haqiqiy taxt vorisi.
Daryusning kozlari bir zumga toraydi.
22U hali qaytadi.
Magnor ogir nafas oldi.
Va u qirollikni qaytarib oladi...
U lablarini zorga qimirlatdi. Bir kun kelib... butun qitadagi qirolliklarni
birlashtirgan yagona qirolga aylanadi.
Daryus hech narsa demadi. Magnor uning kozlariga tikilgancha songgi bor
kulimsirashga urindi.
Afsuski...
Uning nafasi uzilib-uzilib chiqardi. Sen... bu kunlarni korishingdan oldin... u seni
oldiradi.
Daryusning yuzi bir zumga qotib qoldi.
Magnorning kozlari asta yumildi.
Uning tanasi asta pastga choka boshladi.
Ammo songgi lahzagacha tiz chokmadi.
Magnor yerga faqat qilichiga suyangan holda chokdi.
Bir necha soniyadan song uning qoli boshashdi.
Qilich polga tushdi. Va Avelion qiroli Magnor Avelion shu yerda songgi nafasini
chiqardi. Daryus esa uning jasadi qarshisida qimir etmay turardi.
Galaba uning qolida. Ammo Magnorning songgi sozlari uning xayolida aks-sado
berardi. Bir kun kelib... bu tuygu seni ham sekin-asta zulmat qariga tortib ketadi.
Daryus qilichiga qaradi.
Qilichda Magnorning qoni bor.
U galaba qozongan.
Ammo bu galabaning narxi endi uning oldida yotar. Endrikning qirollikdagi eng
ishonchli dostlaridan biri Artur. U bir paytlar qirollik qoshinida xizmat qilgan,
qilich ishlatishda tengsiz bolmasa-da, kopchilik jangchilardan ancha ustun bolgan
mohir askar. Harbiy strategiya, jang maydonidagi tartib va dushmanning keyingi
qadamini oldindan sezish bularning barchasini u otasidan organgan.
Artur otasini juda yaxshi korardi. Uning otasi qirollik qoshinining Ikkinchi
bolinmasida orinbosar sardor lavozimida xizmat qilgan. Artur bolaligidan otasining
zirhini kiyib korgan, qilichini ushlab korgan va bir kun kelib uning izidan borishni
orzu qilgan. Ammo urush uning bu orzusini ham, otasini ham undan tortib oldi.
Artur hali yosh bola bolgan paytda otasi jangda halok boldi. Shundan keyin Artur
ulgaygani sari ritsarlik yolidan borish imkoniyatiga ega boldi.
Uning istedodi bunga yetarli. Ammo otasining taqdiri uning xayolidan hech
qachon ketmadi. U balogatga yetgach, ritsarlikdan voz kechdi. Artur oziga bitta
vada bergandi: Men otamning taqdirini takrorlamayman. Shundan song u qirollik
23hayotidan uzoqlashib, chekka qishloqlardan biriga joylashdi. U yerda oilasi bilan
tinch hayot kechirishni tanladi va oddiy dehqonchilik bilan shugullana boshladi.
Qirollikdan tashqaridagi bu hudud Daryusga sodiq askarlar deyarli kelmaydigan
joylardan biri. Shu sababli Endrik uchun Artur ayni paytda eng xavfsiz va eng
ishonchli odam bolib qolgan. Ammo Endrik bu safar uning oldiga oddiy suhbat
uchun kelmagandi. U Magnus bilan birga Artur yashaydigan qishloq tomon yol oldi.
Uyga yetib kelishgach, Endrik darhol yaqinlashmadi. U otidan tushib, uzoqdan
atrofni kuzatdi. Hamma joy sokin. Uy yonida hech kim korinmas, yol boylab birorta
askar ham yo‘q.
Endrikning nigohi dala tomon tushdi. Artur u yerda ishlayotgan. Oddiy dehqon
kiyimida, qollari tuproqqa belangan holda yer chopardi. Uzoqdan qaraganda,
qirollikning sobiq mohir jangchisi emas, butun umrini dalada otkazgan oddiy
dehqonga oxshardi.
Endrik Magnusga ishora qildi.
Yur. Ular sekin dala tomon yurishdi. Ular hali Arturga ancha yaqinlashmagan.
Ammo Artur ularning kelganini sezdi. U ortiga qaramadi. Belkuragini yerga botirib,
xotirjam ovozda gap boshladi:
Endrik... seni bu yerga kelishingni bilardim.
Endrik bir zum toxtadi.
Boshqa qayerga ham borardim, Artur?
Artur yerga yana bir marta belkurak urdi. Song ishini toxtatib, belini rostladi va
ortiga qaradi. Avval Endrikka qaradi. Keyin uning yonidagi Magnusga. Artur
qoshini biroz kotardi.
Menga faqat sen yordam bera olasan, dedi Endrik.
Artur labining chetida kulimsiradi.
Rostdanmi? Faqat menmi? U belkurakni yerga qoyib, Endrik tomon yurdi. Bir
necha qadamdan song yana Magnusga qaradi.
Shahzodamizni ham olib kelibsan.
Ha.
Endrikning ovozi bu safar jiddiy. Unga yordam kerak. Men unga jang qilishni
emas, jangchi bolishni orgatadigan odam izlayapman. Qilich ishlatish, harbiy
strategiya, dushmanning harakatini oldindan sezish...
bularning hammasini unga orgatishing kerak. Artur bir zum jim qoldi. Keyin
Magnus tomon bir necha qadam yurdi. Ammo unga juda yaqinlashmadi. U
shahzodani sinchiklab kuzata boshladi. Magnus esa indamasdi. Artur uning
kiyimlariga emas, qollariga qaradi. Song oyoqlariga. Keyin yana kozlariga.
U nimanidir anglashga urinayotgandek. Men shahzodamizga bilganlarimni
qolimdan kelganicha orgataman, dedi nihoyat Artur.
24Song Endrikka qaradi. Lekin qirollikni qaytarish uchun mohir jangchi bolishning
ozi yetarli emas.
Endrik bosh irgadi.
Bilaman.
Unda sen mendan nimani xohlaysan?
Endrik Magnusga qaradi.
Uni sinab kor.
Artur jim qoldi. Jangovar fikrlashini tekshir. Qaror qabul qilishini kor. Qorquv
ostida qanday harakat qilishini bil. Men uning qobiliyatini sening kozing bilan
korishingni xohlayman. Artur yana Magnusga qaradi. Magnus bu suhbatni
boshidan beri sovuqqonlik bilan tinglab turardi. Uning yuzida qorquv yo‘q. Hayajon
ham yoq. Faqat sokinlik.
Ammo Artur aynan shu sokinlikdan bezovta boldi. U Magnusning kozlariga
tikildi. Va osha nigohni korishi bilan uning yuzidagi yengil tabassum yoqoldi.
Magnus Arturdan chochimayotgandi. Aksincha... U Arturga qarab, uning
gavdasini, oyoqlarining turishini, qollarining holatini kuzatayotgandi.
Artur buni payqadi.
Qiziq...
U beixtiyor otasini esladi. Otasi ham jangchilarni avval gapidan emas, kozidan
baholardi.
Artur boshini biroz egdi.
Mayli, dedi u.
Song Endrikka qaradi.
Sen aytganingcha bolsin.
Keyin Magnusga yuzlandi.
Koraylikchi, shahzodamizning qolidan nima kelar ekan.
Artur ularni keng yaylov tomon boshlab bordi. Yaylovning narigi tomonida zich
ormon boshlanardi. Baland daraxtlar shamolda sekin tebranib, barglarning
shovqini uzoqdan eshitilardi. Atrof shu qadar sokin ediki, uzoqdagi qushlarning
ovozi ham aniq eshitilardi.
Artur yaylovning ortasida toxtadi. U yaqin atrofdagi daraxt yoniga borib, ikki
dona yogoch qilichni oldi. Bittasini Magnusga uzatdi.
Ol.
Magnus qilichni oldi. U dastasini mahkam ushladi. Artur esa ikkinchi qilichni
oldi. Bir necha qadam orqaga chekindi. Song jangovar holatga keldi.
25Uning gavdasi birdan ozgargandek boldi. Hozirgina oddiy dehqon bolib turgan
odamning ornida yana bir vaqtlar qirollik qoshinida xizmat qilgan jangchi paydo
bolgandi.
Endrik buni korib jim qoldi.
Artur Magnusning qarshisida turardi. Magnus ham qilichini kotardi. Ikki tomon
orasida bir necha qadam masofa bor. Shamol yaylov boylab esib otdi. Ammo hech
biri qimirlamadi. Artur Magnusni kuzatdi. Magnus esa uning kozlariga qarab
turardi.
Bir necha soniya otdi. Artur hujum qilishga shoshilmadi. U Magnusning birinchi
harakatini kutdi.
Magnus esa qimirlamadi.
Artur kozlarini biroz qisdi.
U kutyapti...
Bu oddiy qorquvdan qotib qolish emasdi.
Magnus kutayotgan. Kuzatayotgan.
Hisoblayotgan.
Artur qilichining uchini ozgina pastga tushirdi.
Magnusning kozlari bir lahza qilichga tushdi.
Song yana Arturga qaytdi.
Artur buni kordi.
Uning labida juda yengil tabassum paydo boldi.
Demak, shunday...
Endrik uzoqdan ularni kuzatib turardi.
U Artur nimani anglaganini hali bilmasdi. Ammo Artur bir narsani tushunib
ulgurgandi: Magnus qilichni hali kop ishlatmagan bolishi mumkin. Lekin u
jangchini kuzatishni allaqachon bilardi.
Artur qilichini yana kotardi.
Bu safar uning nigohida sinov emas, qiziqish bor.
Qani, shahzodamiz...
U bir qadam oldinga tashlandi.
Menga nimaga qodir ekaningni korsat.
Magnus bir qadam tashladi.
Artur ham unga qarab yurdi. Bir lahzadan song ikkalasi bir-biriga shiddat bilan
tashlandi.
Qars!
26Qilichlar toqnashdi.
Artur zarbasi Magnusnikidan kuchliroq. Toqnashuv kuchidan Magnus bir necha
qadam ortga tisarildi. U muvozanatini tiklab, Arturdan uzoqlashdi. Endi ularning
orasida taxminan besh metr masofa bor.
Artur joyida turardi.
U Magnusni kutardi. Uning kozlarida shoshilish yo‘q. U bu jangni bir necha
soniyada yakunlashga ishongan.
Magnus esa qilichini mahkam ushladi.
U nafasini rostladi.
Song harakat boshladi.
Birinchi qadam sekin.
Ikkinchi qadam tezroq.
Uchinchi qadamga kelib esa Magnus yugurishga tushdi.
Artur joyidan qimirlamadi. U Magnusning hujumini kutardi. Maqsadi oddiy edi
uning birinchi jiddiy zarbasini qarshi hujum bilan yakunlash.
Magnus tortinchi qadamda birdan tezligini oshirdi. Ammo hujum chizigini
davom ettirish orniga tanasini keskin pastga tushirdi va Artur tomonining ong
tarafiga tezlik bilan yaqinlashdi.
Artur shu zahoti harakat qildi.
Juda shoshqaloqsan, Shahzoda!
Qilich havoni yorib, Magnusning boshi tomon tushdi. Ammo zarba yetib
borishidan bir lahza oldin Magnus tizzalarini bukdi-da, maysa ustiga deyarli
yiqilgudek chokdi.
Keyingi lahzada u maysa ustida sirpanib ketdi. Artur qilichi uning boshining
ustidan shuvillab otib ketdi. Magnus esa shu holatning ozidan foydalanib, qilichini
Artur oyogi tomon siltadi.
Ammo zarba hali nishonga yetib bormagan.
Artur oyogini chaqqonlik bilan tortib oldi.
Qilich tigi maysani kesib otdi. Artur bir qadam ortga chekindi va shu zahoti
qarshi zarba berdi.
Magnus yerga dumalab, qilich zarbasidan qochdi. U dumalashni tugatishi bilan
bir tizzasiga tayandi, song tezda ornidan turib, yana dastlabki jangovar holatiga
qaytdi.
Bir necha soniya davomida ikkalasi ham jim turdi.
Artur Magnusga tikilib qoldi.
27U bunday qarshilikni kutmagandi. Bir necha lahza avval uning qarshisida
shunchaki sinovdan otayotgan bola turgandek edi.
Endi esa Artur boshqa narsani korayotgan.
Bu bola hali mukammal qilichboz emasdi. Uning oyoq harakatlari tajribali
jangchinikidek puxta emasdi.
Zarbalari ham yetarlicha texnik emasdi.
Ammo Magnusning boshqa narsasi bor.
Jangovar instinkt.
U xavfni oldindan sezardi. Dushman zarbasining yonalishini koz ilgamas
darajada tez anglar va tanasi ongidan oldinroq harakat qilardi.
Bu qobiliyatni mashq bilan organish mumkin emasdi.
Uni faqat jangning ozi uygotardi.
Artur qilich dastasini mahkamroq siqdi.
Bu safar uning yuzidagi yengil tabassum yoqoldi.
U qaddini rostladi.
Endi meni chalgitishga urinma. Artur birdan oldinga otilib, Magnusga shiddat
bilan hujum qildi.
Magnus birinchi zarbani tosdi.
Qars!
Ikkinchi zarba.
Qars!
Uchinchi zarba.
Magnus ortga chekindi. Artur unga bir lahza ham nafas olish imkonini bermasdi.
Chapdan.
Ongdan.
Yuqoridan.
Pastdan. Har bir zarba avvalgisidan tezroq va kuchliroq kelardi.
Magnus zarbalarni zorga qaytarardi. U hujumdan chiqishga urinardi, ammo
Artur qilichini unga ergashtirib, yolini tosardi.
Magnusning oyoqlari maysani tirnab ketardi.
U yana bir zarbani zorga qaytardi.
Ammo keyingi zarba juda kuchli keldi.
Qars!
Magnusning qolidagi qilich titrab ketdi.
28Artur yana zarba berdi.
Qars!
Bu safar yogoch qilichda yoriq paydo boldi. Magnus hali uni korib ulgurmasidan
Artur bor kuchi bilan navbatdagi zarbani berdi.
Qars! Magnusning yogoch qilichi zarba kuchiga bardosh bera olmadi.
Uning yogoch qilichi ortasidan sinib ketdi.
Magnusning kozlari kattalashdi.
Ammo u ortga chekinishga ulgurmasdi.
Artur zarbani darhol toxtatishga urindi. Ammo qilich allaqachon katta tezlik
bilan harakatlanayotgan, zarba kuchi esa ortga qaytmas darajaga yetgandi. Artur
qilich yonalishini ozgartirishga ulgurdi, ammo zarba Magnusning boshining yon
qismiga tegib ketdi.
Magnusning kozlari bir zumda xiralashdi. Oyoqlari ostidagi yer goyo siljib
ketgandek boldi va u hushini yoqotib, maysa ustiga qulab tushdi.
Jimlik chokdi.
Artur bir necha soniya qimirlamay turdi.
U pastga qaradi.
Magnus hushsiz holda maysa ustida yotardi.
Yonida esa singan yogoch qilichning ikki bolagi bor.
Artur sekin nafas chiqardi.
Uning nigohida endi avvalgi beparvolik yo‘q.
Endrik unga yaqinlashdi.
Shahzoda... Artur gap boshlamoqchi boldi, ammo Endrik uning sozini kutib
otirmadi.
Boshqa soz aytishing shart emas.
Artur Magnusga qarab turardi.
Men unga bor bilimimni berishga tayyorman, dedi u nihoyat.
Uning qilichbozligi hali mukammal emas. Ammo jang paytida kerakli harakatni
instinktiv ravishda topa oladi.
Dushmanining keyingi qadamini sezadi. Bunday qobiliyat kop yillik
mashgulotdan keyin ham hamma jangchida paydo bolavermaydi.
Artur bir zum sukut saqladi. U Magnusga tikilib, song sekin gapirdi: Agar uning
siyosiy tafakkuri ham jangdagi instinkti kabi kuchli bolsa, bu bola Avelionni
bugungi mavqeidan ancha balandga olib chiqishi mumkin.
U bir lahza jim qoldi. Balki bir kun kelib, uning nomi butun qitada eshitilar.
29Endrik jim turdi.
Song uning nigohi Magnusga tushdi.
Men ham shunday fikrdaman.
U ovozini pasaytirdi. Shuning uchun Shahzoda tirik qolishi kerak. U kuchayishi
kerak. Ozini dunyoga tanitishi va bir kun kelib atrofida oziga sodiq qoshin yigishi
kerak.
Artur Endrikka qaradi.
Ammo sen nimanidir unutding, Endrik.
Nimani?
Artur yana Magnusga qaradi. Bazi odamlar tarixga kirish uchun tojga muhtoj
bolmaydi.
U bir oz sukut saqladi. Bazilar esa tarixning ozini ozgartirish uchun tugiladi.
Endrik hech narsa demadi. Artur esa maysada hushsiz yotgan Magnusga uzoq
tikilib qoldi. Bu safar u Shahzodani shunchaki bola sifatida emas, hali ozi ham
anglab yetmagan buyuk taqdirning egasi sifatida kordi. Artur shahzodani
ehtiyotkorlik bilan kotarib, uyiga olib kirdi. Uni divanga yotqizgach, bir necha
soniya yuziga qarab turdi.
Song hech narsa demay tashqariga chiqdi.
Endrik eshik yonida kutib turgan.
Nima deb oylaysan? dedi Artur past ovozda. Qirollik shahzodasi qaytguncha
Avelion qanday ahvolda bolar ekan?
Endrik bir muddat jim qoldi. Nigohi uzoqdagi qorongilashib borayotgan ufqqa
qadaldi. Menimcha, keyingi ikki-uch yil davomida Avelionda vaziyat
yomonlashmaydi.
Artur unga qaradi.
Nega? Chunki Daryus hozircha hokimiyatni zorlik bilan emas, ishonch bilan
mustahkamlashga urinmoqda.
Odamlar uning yonida. U ularga kerakli narsalarni berib, ozini xalq uchun
foydali hukmdor sifatida korsatmoqda.
Artur indamadi. Endrik davom etdi:
Ammo aynan shu meni xavotirga solyapti.
Nima uchun? Chunki odamlarning ishonchini qozonish uning maqsadi emas,
vositasi bolishi mumkin.
Artur unga jiddiy tikildi.
Haqiqiy rejasini yashiryapti, demoqchisan?
Menimcha, u hali vaqti kelmagan deb hisoblayapti.
30Qachon keladi?
Endrik bir oz oylanib turdi.
Ikki yoki uch yildan keyin. U qoshinini kuchaytirib, xalqning ishonchini
mustahkamlab, saroydagi tasirini oshirgach.
Artur nigohini yerga tushirdi.
Va keyin?
Endrik sekin javob berdi:
Taro.
Artur unga qaradi.
U Taro qirolligiga yurish qilishi mumkin.
Nega aynan Taro? Chunki Avelion ichidagi hokimiyatni toliq qolga olgan odam
uchun keyingi qadam tashqarida boladi.
Taro esa uning yolidagi eng katta tosiqlardan biri.
Artur chuqur nafas oldi. Agar shunday bolsa, Daryus Avelionni ozi bilmagan
holda katta urushga olib kiradi.
Yoq, dedi Endrik.
Menimcha, u buni juda yaxshi biladi.
Artur unga qaradi.
Nima demoqchisan? Daryus xalqning koziga qutqaruvchi bolib korinishni
istaydi. Agar Taro bilan urush boshlasa, u buni bosqin sifatida emas, Avelionni
himoya qilish uchun zarur urush sifatida korsatadi.
Artur bir necha soniya jim qoldi.
Gapingda jon bor.
U uzoqqa qaradi.
Ammo Taro oddiy dushman emas.
Bilaman, dedi Endrik. Ularning qiroli va qomondonlari urushda odatiy yoldan
borishni yoqtirmaydi.
Artur sekin bosh irgadi.
Kopchilik buni unutgan.
Ammo tarix unutmagan.
Endrik unga qaradi.
Salvador urushini nazarda tutyapsanmi?
Ha.
Men osha urush haqida eshitganman.
Ammo tafsilotlarini bilmayman.
31Artur uy tomonga bir qarab qoydi.
Song yana Endrikka yuzlandi.
Unda Salvador qanday qulaganini bilishing kerak.
Endrik jim qoldi. Artur davom etdi: Salvador bir vaqtlar qitadagi eng qudratli
qirolliklardan biri.
Yuz ming kishilik qoshin.
Mustahkam qalalar.
Tola xazinalar.
Ular ozlarini yengilmas deb hisoblay boshlashgandi. Ammo qirol vafot etgach,
qirollikning eng xavfli davri boshlandi.
Endrik qoshlarini chimirdi.
Nima boldi?
Taxtga uning atigi on uch yoshli ogli otirdi.
On uch yosh?
Ha. U hali davlat boshqaruvi, siyosat va saroydagi fitnalarni tushunadigan
yoshda emasdi.
Artur bir oz sukut saqladi. Bosh vazir va Qirollik kengashi buni juda tez anglab
yetdi.
Dastlab ular qirolga yordam berishdi.
Uning nomidan davlat ishlarini yuritishdi.
Maslahat berishdi.
Ammo vaqt otishi bilan maslahat nazoratga aylandi.
Endrikning nigohi jiddiylashdi. Demak, qirol taxtda qoldi, ammo hokimiyat
boshqa qollarga otdi.
Aynan shunday.
Artur ovozini pasaytirdi. Qirol qarorlarni oziniki deb oylardi. Ammo uning
nomidan qaror chiqarayotganlar boshqalar.
Urushlar uning nomidan elon qilindi.
Soliqlar oshirildi.
Yangi hududlar bosib olindi. Har bir galaba kengashni yanada katta
maqsadlarga undadi.
Endrik boshini egdi.
Ular qirolni qogirchoqqa aylantirishgan. Eng yomoni, dedi Artur, qirol buni
anglagan paytga kelib, qolida taxtdan boshqa haqiqiy hokimiyat qolmagan.
Endrik jim qoldi.
32U qarshilik korsatishga uringanmi?
Uringan.
Artur bir lahza sukut saqladi.
Ammo saroydagi muhim lavozimlar kengash qolida.
Qoshin boshliqlari ham ularga boysunardi.
Yosh qirol yolgiz qolgandi.
Endrikning yuzida achinish paydo boldi. Demak, uni tirik hukmdordan kora
ramz sifatida saqlashgan.
Ha.
Artur uzoqqa qaradi. Keyin kengashning maqsadi faqat Salvadorni boshqarish
bilan cheklanmay qoldi. Ular butun qitani Salvador bayrogi ostida birlashtirishni
istashdi.
Bosib olingan shaharlarda mol-mulk tortib olindi.
Qarshilik korsatganlar jazolandi. Taslim bolgan hukmdorlar esa Salvador
saroyiga boysundirildi. Kengash esa bularning barchasini qitaga tartib olib kirish
deb atadi.
Artur sovuq kulimsiradi.
Ochkozlikning eng xavfli shakli ham shu.
Endrik unga qaradi.
Qaysi biri?
Odam oz manfaatini vazifa deb atay boshlaydi.
Bir necha soniya sukut saqlanib qoldi. Endrik sekin gapirdi: Demak,
Salvadorning qulashiga birinchi zarbani Taro emas, uning oz saroyi bergan.
Artur bosh irgadi.
Aynan shunday. Ular hokimiyatni qolga kiritishdi, keyin esa osha hokimiyat
ularni tobora kattaroq urushlarga boshlab bordi. Oxir-oqibat Taro oldiga yuz ming
kishilik qoshin bilan yetib kelishdi.
Endrikning nigohi ozgardi.
Yuz ming?
Ha.
Salvador galabaga deyarli ishonch bilan kelgan. Ular Taro qoshinini ochiq jangga
majburlashlariga ishonishgan.
Ammo Taro qiroli hal qiluvchi jangga shoshilmadi.
Endrik hayron boldi.
Chekinishni buyurdimi?
33Ha.
U qoshinini ichkariga tortdi.
Chegaradagi ayrim qalalarni boshatdi. Salvador qoshini esa buni Taroning
zaiflashgani deb oyladi.
Shuning uchun oldinga yanada dadil yurishdi.
Endrik bosh irgadi.
Ular galabani juda yaqin deb oylashgan.
Aynan shu ularning xatosi.
Artur ovozini pasaytirdi. Taro qiroli Salvadorning eng katta kuchini unga qarshi
ishlatdi.
Qaysi kuchini?
Uning oziga bolgan ishonchini.
Yuz ming kishilik qoshin.
Koplab otliq askarlar.
Katta taminot karvonlari.
Bularning barchasi kuch.
Ammo osha kuch ularni tezroq oldinga olib bordi.
Endrik asta bosh irgadi. Demak, Taro ularni kuchli bolgani uchun emas, kuchiga
haddan tashqari ishongani uchun yenggan.
Aynan shunday. Artur davom etdi: Taro qiroli urush boshlanishidan oldin eng
muhim buyruqni bergandi.
Xalqining bir qismini xavfsiz hududlarga kochirdi. Oz qoshini va aholisi uchun
zarur bolgan don, gosht va boshqa oziq-ovqat zaxiralarini ichki qalalar va maxfiy
omborlarga kochirtirdi.
Endrikning qoshlari chimirildi.
Qolganlari-chi?
Artur unga tikildi. Qolgan hech narsa Salvador qoliga tushmasligi kerak edi.
Shuning uchun qolgan don omborlari, ekinlar va chorva uchun yemlar yoqib
yuborildi.
Endrik bir necha soniya jim qoldi.
Oz yerlarini ozlari yoqishgan...
Ha.
Bu shafqatsizlik.
Artur nigohini uzoqqa qaratdi. Urushda bazan yurtni saqlab qolish uchun uning
boyligini qurbon qilishga togri keladi. Taro qiroli Salvadorni oz yerlaridan
34oziqlantirishni istamadi. Shuning uchun dushmanga na ombor qoldirdi, na yetarli
hosil. Salvador oldinga siljigan sari ularning ortida faqat kul va vayronalar qolardi.
Endrik sekin nafas oldi.
Demak, ular dushmanni bosh yer ichiga olib kirishgan.
Ha.
Oziq-ovqat kamaydi.
Otlar uchun yem tugadi.
Suv topish qiyinlashdi. Eng yomoni esa, Salvador qoshini oz taminot yollaridan
tobora uzoqlashib ketdi.
Endrik uzoqqa tikildi. Qanchalik oldinga yurishsa, shunchalik oz taminotlaridan
uzoqlashishgan.
Va ortga qaytish tobora qiyinlashgan.
Artur sekin bosh irgadi.
Taro qiroli ularni ozi xohlagan joyga olib bordi.
Jang maydoniga emas.
Ochlik kutayotgan yerga.
Endrikning yuzida tushuncha paydo boldi.
Keyin qish keldi.
Ha.
Artur ovozini pasaytirdi.
Yuz ming kishilik qoshin hali ham bor.
Ammo ularni boqadigan oziq-ovqat yetishmasdi.
Isitadigan joylari yo‘q.
Otlariga yem yo‘q. Qarshilarida esa jangga shoshilayotgan dushman ham yo‘q.
Endrikning ovozi past chiqdi:
Ochlik...
Tushkunlik.
Artur bir lahza jim qoldi.
Va qish. Ularning qoshini katta jangda emas, yolning ozida yengildi.
Endrik sekin bosh irgadi. Demak, Taro ularni qilich bilan emas, ularning kuchini
ozlariga qarshi aylantirib yenggan.
Togri.
Artur unga qaradi.
Shuning uchun men Taro qirolligidan qorqaman. Ular dushmanning kuchini
oziga qarshi ishlatishni biladi.
35Endrik bir muddat jim qoldi.
Ammo urush shu bilan tugamagan.
Yoq.
Artur yuzini jiddiylashtirdi. Salvador qoshini parchalangach, Taro qoshinlari
mudofaada qolmadi. Ular chegaradan oshib, Salvador hududiga kirib bordilar.
Birin-ketin qalalar qulay boshladi. Salvador qoshini endi qarshilik korsatishga
qodir emasdi.
Urush asta-sekin Salvadorning oz yerlariga kochdi.
Oxir-oqibat ulardan faqat bir shahar qoldi.
Endrik sekin soradi:
Osha shahar hozir ham mavjudmi?
Ha.
Qonunsiz shahar?
Ha. U yerga urushdan qochganlar, surgun qilinganlar va boshqa qirolliklar
uchun keraksiz deb topilgan odamlar yigilgan. Ammo u yerda faqat jinoyatchilar
yoki kambagallar yashamaydi. Sobiq askarlar, savdogarlar, surgun qilingan
zodagonlar va tajribali jangchilar ham bor.
Endrik oyga toldi. Demak, u tartibsiz bolsa ham, ichida katta kuch yashiringan.
Juda katta kuch.
Artur bosh irgadi. Chunki u yerdagi odamlarning kopchiligi hech bir qirollikka
sodiq emas. Ularni kim birlashtira olsa, oziga alohida qoshin yaratishi mumkin.
Endrik bir muddat jim qoldi. Agar Magnus bir kun Daryusga qarshi turishga
majbur bolsa... Artur uning gapini davom ettirdi:
Osha shahar uning uchun katta ustunlik bolishi mumkin. Agar Magnus u yerdagi
odamlarni oz tomoniga ogdira olsa, Daryusga qarshi urushda kutilmagan kuch
paydo boladi.
Endrik sekin bosh irgadi.
Lekin bunday odamlarni birlashtirish oson bolmaydi. Aynan shuning uchun
osha shaharni kim qolga olishi juda muhim.
Bir necha lahza ikkalasi ham jim turishdi.
Shamol daraxt shoxlarini asta silkitardi. Endrik uzoqdagi ufqqa qaradi:
Avelionda esa Taro qiroli kabi hukmdor bolmagan.
Artur unga qaradi.
Hozirgacha.
Endrik jim qoldi.
36Bizning qirollarimiz oqil bolgan.
Xalqini oylagan.
Urushdan oldin tinchlikni izlagan.
Ammo hozirgi davr boshqacha.
Artur sekin bosh irgadi.
Ha. Hozir Avelionga shunchaki toj kiyadigan qirol kerak emas.
Endrik unga qaradi.
Unda nima kerak?
Artur bir necha soniya jim qoldi.
Zarur paytda qaror qabul qila oladigan hukmdor.
Endrik kutdi. Artur davom etdi: Xalqini himoya qilish uchun ogir qarorlardan
qorqmaydigan odam. Ammo faqat jang qilishni biladigan hukmdor ham yetarli
emas. U qachon qilich kotarishni, qachon esa uni qinida saqlashni bilishi kerak.
Endrik chuqur oyga toldi. Demak, Avelionga faqat taxtni egallaydigan odam
emas... Artur uning gapini davom ettirdi: Uni urush kelganda ham, tinchlik paytida
ham saqlab qola oladigan odam kerak.
Endrik uzoqdagi qorongilashib borayotgan ufqqa qaradi.
Balki bir kun shunday qirol paydo bolar.
Artur javob bermadi. Ularning hech biri osha paytda uy ichida divanda jim
yotgan shahzodaning kelajagini bilmasdi. Ammo Artur bir narsani bilardi:
Avelionning kelajagi yaqinlashayotgan.
Ikki yoki uch yil uzoq vaqtdek tuyulishi mumkin.
Ammo Daryus uchun bu vaqt yetarli bolishi mumkin. U shu vaqt ichida xalq
ishonchini qozonishi, qoshinini kuchaytirishi va saroydagi tasirini mustahkamlashi
mumkin. Shundan keyin uning haqiqiy maqsadini yashirish endi kerak bolmay
qolardi. Va osha kun kelganda, Avelionning taqdirini tojning ozi emas, uni kiygan
odamning qarorlari belgilardi.
Quyosh ufq ortiga yashiringan, osmonni esa kechki qorongilik egallay boshlagan.
Shu payt uzoqdan ot tuyogining tovushi eshitildi. Artur gapini toxtatib, tovush
kelayotgan tomonga qaradi. Bir necha lahzadan song uy oldida kichik arava
korindi.
Aravadan avval Anna, uning ortidan esa Jon tushdi. Ular yaqin atrofdagi kichik
qishloqqa kerakli narsalarni olish uchun ketishgan. Anna eshikni ochib, uyga
kirarkan, qolidagi xaltalarni kotardi.
Nihoyat qaytdik, dedi u charchoq aralash tabassum bilan.
Jon esa uning ortidan kirib keldi.
37Artur ularga qarab jilmaydi. Ammo uning xayoli hali ham Endrik bilan bolgan
suhbatda.
Ikki yoki uch yil.
Daryus uchun bu vaqt yetarli bolishi mumkin. Ammo osha vaqt ichida Avelion
qanday qirollikka aylanishini hali hech kim bilmasdi. Va divanda jim yotgan
Magnusning kelajagi ham hech kimga malum emasdi. Bir narsa esa aniq edi:
Avelionga kelayotgan boron hali ufqda.
Ammo uning ilk shamoli allaqachon esayotgan. Anna yotoqda yotgan bolani
korib, hayrat bilan unga tikildi.
Bu bola kim? dedi u oziga-ozi. Oradan kop otmay eshik ochildi. Artur va Endrik
uyga kirib kelishdi. Jon otasini korishi bilan yugurib borib, uni mahkam quchoqladi.
Ota!
Artur jilmayib, oglining yelkasidan ushladi.
Qalaysan, Jon?
Yaxshi. Bola Endrikka qaradi. Salom, amaki.
Salom, dedi Endrik. Ular bir-biriga qarab bir necha soniya jim turishdi. Song
Endrik Jonni sinchiklab kuzatib, kulimsiradi. Artur, ogling ham anchagina
ulgayibdi. Yoshiga qaraganda boyi ham, mushaklari ham ancha rivojlangan ekan.
Artur mamnun jilmaydi. Togri aytasan. Bobosiga tortgan-da. Mening otam ham
shunday yirik gavdali odam bolganlar.
Ularning suhbatini Annaning ovozi boldi.
Endrik... siz Qirollikning bosh vaziri Endrikmisiz?
Endrik unga qaradi.
Edim. Hozir hokimiyat boshqa odamlarning qolida.
Anna yana yotoqda yotgan bolaga qaradi.
Demak... uxlayotgan bola shahzodami?
Endrik kulimsiradi.
Yoq. U uxlayotgani yoq. Hushidan ketgan.
Anna darhol unga qaradi.
Hushidan ketgan? Nega? Artur shu zahoti Endrikka qarab, kozlari bilan unga bir
narsani anglatishga urindi.
Aytma, aytma, iltimos, degandek yalinib qaradi.
Ammo Endrik uning ishorasiga mutlaqo etibor bermadi.
Buni Artur qildi.
Xonaga bir lahzalik jimlik chokdi.
38Anna asta boshini burdi.
Uning yuzidagi hayrat bir zumda yoqoldi.
Kozlarida esa boshqa bir narsa paydo boldi.
Dahshatli sokinlik.
U sekin Arturning tomoniga burildi. Azizam... dedi Anna past, nihoyatda
muloyim ovozda. Bu insonning gaplari rostmi?
Artur qotib qoldi. Anna shu qadar sokin gapirgandiki, uning ovozi Arturni
dushmanning eng baland qichqirigidan ham koproq qorqitardi.
Arturning rangi oqarib ketdi. Bilasanmi, azizam... men buni aslida xohlamagan
edim...
Taq!
Yogoch qoshiq uning boshiga kelib urildi. Zarba shu qadar kuchli ediki, Artur
darhol boshini ushlab qoldi. Bir necha lahzada urilgan joyda yongoqdek shish
paydo boldi. Oh! Artur boshini ushlagancha orqaga chekindi. Kechir, azizam! Hozir
hammasini tushuntiraman! Xonaning bir chetida turgan Endrik esa ozini tutolmay,
hiqirlay boshladi.
Sen... dedi Anna yogoch qoshiqni yana kotarib. Axmoq!
Yosh bolaning boshiga ham shunday zarba beradimi?!
Artur asta orqaga tisarildi.
Biz shunchaki...
Yana shahzodaning boshiga urdingmi?!
Kechir, azizam! Seni bu qilmishing uchun qatl qilishlari ham mumkinligini
tushunasanmi?!
Anna yana unga qarab yurdi.
Artur esa ortiga ogirilib, qochib ketdi.
Biz shunchaki soxta jang uyushtirgan edik! dedi u qocharkan.
Men ataylab bunchalik qattiq urmaganman!
Ataylabmi?! Yoq! Yani... urganimni aytmoqchi edim, lekin bunchalik qattiq
emas!
Artur!
Kechir, azizam! Ular xonaning chetidagi katta stulning ikki tomonida toxtashdi.
Artur stulning narigi tomoniga otib oldi. Anna esa bu tomonda, qolidagi yogoch
qoshiq bilan unga tikilib turardi.
Endrikning kulgisi tobora kuchayib borardi. Ammo bir lahzadan keyin uning
kulgisiga yana boshqa ovozlar qoshildi.
Avval Jon kuldi.
39Keyin esa...
Magnus.
Shahzodaning kulgisi butun xonaga taraldi.
Hamma bir vaqtning ozida unga qaradi. Magnus kozlaridagi yoshni artib,
nihoyat kulishdan toxtadi. U Arturning boshidagi shishga qaradi-da, yana
kulimsiradi. Men sizni hech nimadan qorqmaydigan, kuchli jangchi deb oylagan
edim, dedi u. Ammo qarasam, anchagina quyon yurak ekansiz-ku.
Xonada yana kulgi yangradi.
Artur esa unga qarab bosh chayqadi. Shahzodam, hozir buni aytish sizga oson.
Lekin bir kun kelib siz ham biror qizni chinakam sevib qolsangiz... keyin koramiz,
ahvolingiz qanday bolishini.
Bas qiling, endi, dedi Anna. Axir u shahzoda. Xop, azizam. Artur darhol jiddiy
qiyofa oldi. Siz nima desangiz, shu.
Uning bu javobidan Magnus yana kulib yubordi.
Xonadagi ogirlik allaqachon yoqolgandi.
Biroq Artur birdan Endrikka qaradi.
Uning yuzidagi kulgi sondi.
Nigohi sovuqlashdi.
Endrik... Endrikning kulgisi bir zumda toxtadi. Hali mendan korasan, dedi Artur
jiddiy ovozda. Bugungi qasosimni albatta olaman.
Endrikning yuzidagi tabassum asta-sekin sondi.
Artur, men shunchaki haqiqatni aytdim...
Men ham.
Bir necha soniya davomida hech kim gapirmadi.
Song Artur Magnusga qaradi.
Shahzodaga mening yordamim kerak.
Anna hech ikkilanmadi.
Unda yordam beramiz.
Artur unga qaradi. Axir biz Qirollik oilasidan qarzdormiz. Bu uyni ham, hozir
yashayotgan hayotimizni ham ular tufayli qurdik. Bizga yordam berishgan. Endi
osha qarzni qaytarish vaqti keldi.
U oz taxtini qaytarib olmoqchi, dedi Artur.
Anna Magnusga qaradi.
Unda qolimizdan kelganicha yordam beramiz.
Magnusning yuzidagi tabassum asta yoqoldi.
40U bir necha soniya ularga tikilib qoldi.
Barchangizga rahmat, dedi u nihoyat.
Uning ovozi avvalgidan pastroq chiqdi. Lekin mening bu yerda bolishim sizlarga
katta xavf tugdirishi mumkin. Bundan qorqmang, dedi Anna. Sizni yashirishga
harakat qilamiz. Qolaversa, bu yerlarda sizni deyarli hech kim tanimaydi.
Magnusning kozlari namlandi.
U buni yashirishga urindi, ammo uddalay olmadi.
Men... juda ham baxtiyorman.
U yengini kozlariga bosdi. Rostini aytsam, Endrikdan boshqa yana kimdir menga
yordam berarmikan, deb qorqayotgan edim.
Anna unga yaqinroq keldi. Shahzodam, siz yolgiz emassiz. Sizga yordam
berishga, siz tomonda jang qilishga tayyor odamlar juda kop.
Uning ovozi qatiylashdi. Shuning uchun bundan keyin bunday narsadan hech
qachon xavotir olmang.
Magnus kozlaridagi yoshni artdi.
Rostdanmi?
albatta.
Magnus chuqur nafas oldi.
Buni eshitganimdan behad xursandman.
U bir necha soniya jim turdi.
Keyin birdan Artur tomon yurdi.
Artur hayron bolib unga qaradi.
Siz bilan yana jang qilishimiz kerak.
Albatta, dedi Artur.
Magnus boshini chayqadi.
Lekin bu safar boshqacha usulda.
Artur qoshlarini chimirdi.
Qanday boshqa usulda?
Magnus bir oz oylanib qoldi. Bizning jangimizdagi eng katta tafovut jismoniy
kuchda. Siz mendan kuchliroqsiz. Men esa sizning kuchingizga qarshi kuch bilan
tura olmayman.
Artur uning gaplarini diqqat bilan tingladi.
Unda kuchingizni oshirishga urinishing shart emas.
Magnus hayron boldi.
Nega?
41Chunki sizdan kuchliroq odam doim topiladi.
Artur bir necha soniya oylanib turdi.
Sizga ikki xil jang uslubi kerak.
Magnusning kozlari qiziqish bilan chaqnadi.
Ikki xil?
Ha. Va buning uchun uchta qilich kerak boladi.
Xonada bir lahza jimlik chokdi.
Uchta qilich? dedi Magnus.
Artur bosh irgadi. Birinchi uslub uchun bitta qilich. U uzunroq va biroz kattaroq
boladi.
Artur qoli bilan qilichning uzunligini tasvirladi. Bu qilich sizning kuchli
zarbalaring uchun. Uzunligi esa raqib bilan masofani saqlashga yordam beradi.
Magnus diqqat bilan quloq soldi.
Uni bir qolda ishlatish mumkinmi? Mumkin. Ammo kerak bolsa, ikki qoling bilan
mahkam ushlaysiz.
Shunda butun kuchingni bitta zarbaga jamlay olasan.
Magnus bosh irgadi.
Demak, bu uslubning asosiy kuchi zarba va masofada.
Aynan shunday, dedi Artur.
U biroz sukut saqladi.
Ammo bu sizing yagona uslubing bolmaydi.
Magnus kutib turdi.
Qolgan ikkita qilich qisqaroq va yengilroq boladi.
Ikkitami?
Ha. Har bir qolingizda bittadan.
Magnusning kozlari kattalashdi.
Ikki qilich bilan?
Togri.
emas, tezlik boladi.
Artur ikki qolini alohida harakatlantirdi. Bu uslubda sizing asosiy quroling kuch
Magnus jim tinglardi. Bir qolingiz bilan hujum qilayotganingizda, ikkinchi
qolingiz bilan himoyalanishingiz mumkin. Keyin bir zumda rollarni almashtirasiz.
Shu tariqa raqibga tinimsiz bosim otkazasiz.
Magnusning nigohi jonlandi.
Demak, ikkala qol ham alohida ishlaydi.
42Ha. Artur davom etdi: Agar raqibingiz sendan kuchliroq bolsa, uning kuchiga
qarshi kuch ishlatishingiz shart emas. Tezlik, harakat va ikki tomondan keladigan
hujumlar bilan uning ustunligini kamaytirishingiz mumkin.
Endrik suhbatga aralashdi. Ammo ikki qilich bilan jang qilish raqibning kuchini
yoq qilib yubormaydi-ku.
Artur unga qaradi. Yoq. Ammo kuchdagi farqni sezilarli darajada kamaytirishi
mumkin.
Song yana Magnusga yuzlandi. Tasavvur qil. Raqibing sendan kuchli. Bitta qilich
bilan uning kuchli zarbalariga qarshi turish qiyin. Ammo ikki qisqa qilich bilan
uning zarbasini bir qoling bilan tosib, ikkinchi qoling bilan javob qaytarishing
mumkin.
Magnus bosh irgadi.
Demak, uning kuchiga qarshi kuch ishlatmayman.
Tezlik va harakat bilan uning ustunligini buzasan.
Artur bosh irgadi. Bundan tashqari, ikki qilich sizga tezroq hujum qilish,
yonalishni tez ozgartirish va raqibning himoyasidagi bosh joylardan foydalanish
imkonini beradi.
Magnus bir muddat oylanib qoldi. Unda uchta qilichni olib yuraman, lekin
jangga qarab uslubni tanlayman. Mana shu eng muhim jihati, dedi Artur. Sen faqat
bitta uslubga boglanib qolmaysiz.
Artur bir barmogini kotardi. Agar raqibingiz kuchli bolsa va uzoq masofani
saqlash kerak bolsa uzun qilich.
Song ikkinchi qolini kotardi. Agar tezlik, chaqqonlik yoki bir nechta raqibga
qarshi kurashish kerak bolsa ikki qisqa qilich.
Magnus sekin bosh irgadi.
Biri kuch uchun. Ikkitasi esa tezlik uchun.
Togri.
Artur Magnusga jiddiy qaradi. Lekin buni unutmang. Uchta qilich sizni
avtomatik ravishda kuchli jangchiga aylantirmaydi. Ularni qachon va qanday
ishlatishni bilishingiz seni kuchli qiladi.
Magnus jim qoldi. Artur davom etdi: Ayniqsa ikki qilichli uslubni organish oson
bolmaydi. Har bir qoling alohida fikrlayotgandek harakat qilishi kerak. Bir qol
qilgan ishni ikkinchisi shunchaki takrorlamasligi kerak.
Magnusning nigohi qatiylashdi.
Qancha vaqt kerak bolsa ham organaman.
Artur unga tikilib turdi.
Bu oson bolmaydi.
43Oson bolishi shart emas.
Magnusning ovozi sokin. Men faqat sizni yengish uchun emas, mendan
kuchliroq bolgan har qanday odamga qarshi turish uchun organaman.
Artur bir lahza jim qoldi.
Song uning yuzida yengil tabassum paydo boldi.
Endi siz jangchi kabi fikrlay boshlayapsiz.
Anna esa ularning suhbatini jim kuzatib turardi.
Axir u endigina on yoshda.
Ammo u ozining kuchsiz tomonini bahona qilmagan. Aksincha, undan qanday
qilib ustunlik yaratish mumkinligini izlagandi. Anna osha lahzada bir narsani
tushundi: Magnusning eng xavfli quroli uchta qilichining hech biri emasdi.
Uning hech qachon taslim bolmaydigan aqli. Anna va Magnus ortasidagi suhbat
tugagach, Magnus chetroqda jim turgan bolaga kozi tushdi. U bola suhbat davomida
bir necha qadam narida turib, ularni kuzatib turgandi.
Ammo boshqalardek jiddiy emasdi. Bazan kozlari atrofdagi narsalarga yugurar,
bazan esa yuzida hech qanday sababsiz kulgi paydo bolardi.
Magnus uning oldiga bordi.
Isming nima?
Bola Magnusga qaradi.
Jon.
Jon... Magnus jilmaydi.
Toliq ismingchi?
Jon Ayrinhard. Artur Ayrinhardning ogliman.
Magnusning nigohi biroz jonlandi.
Demak, sen Artur amakining ogli ekansan.
Jon bosh irgadi.
Ha. Siz esa shahzodasiz, shundaymi?
Ha.
Jon Magnusga bir necha soniya tikilib turdi.
Qiziq.
Nimasi qiziq?
Jon yelkasini qisdi.
Bilmayman. Shunchaki qiziq.
Magnus kulib yubordi.
Jon ham kuldi.
44Magnus qolini uzatdi.
Men Magnus Avelion.
Magnor Avelionning ogliman.
Jon uning uzatilgan qoliga qaradi-da, qolini siqdi.
Tanishganimdan xursandman, Magnus.
Men ham.
Bir necha soniya ikkalasi jim turishdi.
Jon birdan Magnusning qilichiga qaradi.
Sen qilich bilan jang qila olasizmi?
Magnus biroz hayron boldi.
Biroz.
Jonning kozlari chaqnadi.
Unda bir kuni jang qilib koramiz.
Magnus kulimsiradi.
Mayli.
Jon mamnun bolib bosh irgadi.
Magnus bir zum oylanib turdi.
Jon... men bilan dost bolishni xohlaysanmi?
Jonning yuzida keng tabassum paydo boldi.
Nega xohlamas ekanman?
Unda kelishdik.
Kelishdik.
Jon birdan Magnusning yelkasiga yengil turtib qoydi.
Faqat zerikarli odam bolib chiqma.
Magnus kulib yubordi.
Sen ham. Shu tariqa, ikki bolaning dostligi oddiygina bir savoldan boshlandi.
Kun ham shu tarzda yakunlandi. Ertasi kuni tongda Artur Magnus va Jonni jang
mashgulotlari uchun ormon ichiga olib ketdi. Ular daraxtlar orasidan ancha yurib,
oxiri atrofini baland daraxtlar orab turgan keng maydonga chiqishdi.
Jon maydonga chiqishi bilan atrofga qiziqib qaradi.
Ota, bu yerda borilar chiqmaydimi?
Artur unga qarab qoydi.
Mashgulot paytida savolni kamaytir.
Jon jilmaydi.
45Demak, chiqishi mumkin.
Artur boshini chayqadi.
Magnus kulgisini zorga yashirdi.
Artur maydonning ortasida toxtadi. Avval sizlarga jang haqida bir necha narsani
aytib beraman. Sozlarimni shunchaki eshitib qoymanglar. Mazmunini tushunishga
harakat qilinglar.
Chunki jangda qilichdan oldin aql ishlaydi.
Jon va Magnus diqqat bilan unga qarashdi. Jon esa bir muddat jiddiy turgach,
Arturga sezdirmay qilichining dastasiga ishora qildi.
Magnus unga qaradi. Jon lablarini qimirlatmay:
Qiziq, nima bolarkin? degandek koz qisdi.
Magnus yelkasini qistida, yana Arturga qaradi. Artur davom etdi:
Dushmanlaringizdan hech qachon nafratlanmanglar. Ular sizlarning eng buyuk
ustozlaringiz bolishi mumkin.
U bir zum sukut saqladi. Kuchsiz inson mojarodan qochadi. Qarshilikka duch
kelsa, undan yashirinadi.
Kuchli inson esa dushmanini organadi. Uning qanday fikrlashini, qanday
harakat qilishini va qanday hujum qilishini tushunadi.
Artur qolidagi qilich dastasini sekin ushladi.
Keyin esa osha hujumlar ostida yanada charxlanadi.
Magnus indamay tinglardi. Jon ham bu safar jim qoldi. Ammo uning kozlarida
odatdagi shoxlik emas, haqiqiy qiziqish paydo bolgandi. Agar buyuk bolishni
istasangizlar, faqat tinchlik izlamanglar.
Ozingizga munosib dushmanlar qidiringlar. Ular ongingizni otkirlashtirsin,
kuchingizni sinasin va sizni har safar kechagidan kuchliroq bolishga majbur qilsin.
Artur Magnusga qaradi. Tarixdagi buyuk insonlarni kopincha dostlari emas,
ularga qarshi turgan dushmanlari buyuk qilgan.
Jon birdan qolini kotardi.
Ota.
Artur unga qaradi.
Nima?
Demak, yaxshi dushman topish kerak ekan-da?
Artur bir necha soniya unga tikilib turdi.
Ha.
Jon mamnun jilmaydi.
46Zor ekan.
Artur boshini chayqadi.
Siz bilan gaplashishning ozi bazan alohida mashq. Bu sozlardan keyin maydonda
bir muddat sukut hukm surdi. Magnus Arturning gaplarini ichida qayta-qayta
takrorladi.
Shundan song Artur yonidagi qurol qutisini ochdi.
Ichidan uchta qilich chiqardi.
Ularni tun boyi ozi tayyorlagandi.
Artur ikki qilichni Magnusga uzatdi.
Bular siz uchun.
Magnus qilichlarni oldi. Ularning vazni qoliga tushishi bilan nigohi uchinchi
qilichga tushdi.
Bu-chi?
Artur uchinchi qilichga qaradi.
Hozircha bunga ehtiyojingiz yoq.
Magnus uchinchi qilichga yana bir bor qaradi.
Artur esa uning etiborini boshqa tomonga burdi. Avval ikki qilich bilan jang qila
olasizmi yoki yoqmi, shuni sinab koramiz.
Magnus ikki qilichni qoliga oldi.
Men ikki qilich bilan hech qachon jang qilmaganman.
Artur xotirjam javob berdi. Bilaman. Shuning uchun sizga tayyor bir texnikani
orgatmayman.
Magnus hayron bolib qaradi.
Qanday qilib?
Artur jilmaydi. Men sizga ikki qilich texnikasini orgata olmayman.
Chunki ozim ham bu uslubni mukammal bilmayman.
Magnusning qiziqishi yanada ortdi.
Unda qanday jang qilaman?
Ozingiz topasiz.
Artur qilichini sugurdi. Agar siz dunyoga malum bolgan texnikani organsangiz,
bir kun kelib unga qarshi texnika ham topiladi. Ammo ozingiz uchun yangi jang
uslubini yaratsangiz, raqiblaringiz sizni oldindan oqiy olmaydi.
Magnus bir necha soniya jim qoldi. Song bosh irgadi. Togri aytasiz. Bu menga
jangda katta ustunlik berishi mumkin.
47Jon esa birdan kulib yubordi. Men esa ikkita qilich bilan ozimni oldirib qoyishim
mumkin deb oylayman.
Artur unga qarab qoydi.
Shuning uchun sen bitta qilich bilan jang qilasan.
Afsus.
Jonning yuzida chinakam pushaymonlik paydo boldi.
Magnus kuldi.
Faqat mumkin emas, dedi Artur. Agar uddalasangiz, beradi.
Artur bir qadam orqaga chekindi.
Qani bolmasa. Boshladik.
Jon maydon chetiga chiqib, ikkisiga qarab turdi. Magnus ikki qilichni mahkam
ushladi. Artur esa bitta qilich bilan uning qarshisida turdi.
Ikkalasi ham jangovar holatga keldi. Bir necha soniya davomida hech kim hujum
qilmadi. Ular bir-birlarini kuzatishodilar. Artur Magnusning oyoq holatini,
qollarining joylashuvini va nafas olish ritmini kuzatardi. Magnus esa Arturning
yelkasiga, kozlariga va qilich dastasiga qarardi. Jon maydon chetida turib, hayajon
bilan ularni kuzatardi.
Qani, Magnus... deb baqirardi u. Menga qiziq tomosha korsat.
Artur koz qiri bilan ogliga qaradi.
Jon. Ha, ota? Jim tur. Jon darhol lablarini bir-biriga bosdi. Bir necha soniyadan
song pichirladi: Mayli. Nihoyat Artur harakatlandi. U shiddat bilan oldinga
tashlandi. Ammo birinchi qadamidayoq kozining chetida Annani korib qoldi. Anna
maydon chetida qolida qoshiq bilan turardi. Uning keskin nigohi Arturning nima
qilayotganini aniq anglatib turardi.
Artur bir zumda zarbasini beixtiyor yumshatdi. Magnus esa buni payqadi. U
fursatni qoldan boy bermadi.
Bir qadam oldinga tashlandi.
Artur qilichini Magnus tomon yonaltirdi. Magnus ong qolidagi qilich bilan
zarbani chetga burdi va shu zahoti chap qolidagi qilichni Arturning biqiniga
yonaltirdi. Artur zorga orqaga chekindi. Qilich uchining kiyimiga tegishiga bir
qarichcha qolgandi.
Jonning kozlari katta ochildi.
Voy!
Artur unga qarab qoydi.
Jim. Jon ogzini kafti bilan yopdi. Magnus qilichlarini tushirmadi.
48Artur Magnusga hayrat bilan qaradi. Shahzodam... Siz raqibingizning harakatini
juda tez ilgayapsiz.
Magnus qilichlarini tushirmadi.
Maqtovingiz uchun rahmat. Ammo jang hali tugamadi.
Artur jilmaydi.
Togri. Hali tugagani yoq. Bu safar u yanada jiddiylashdi. Magnus ham unga
qarab turdi. U endi qopol kuch bilan hujum qilishning foydasi yoqligini
tushungandi. Uning nigohi Arturning har bir harakatini kuzata boshladi. Artur yana
hujum qildi. Magnus ong qolidagi qilichini kotardi.
Goyo ong tomondan zarba bermoqchidek harakat qildi. Ammo songgi lahzada
qolini ozgartirib, chap tomondan Arturning biqiniga zarba yolladi.
Artur zarbani zorga qaytardi. Magnus toxtamadi.
Artur unga qarshi ketma-ket zarbalar bera boshladi.
Birinchi zarba. Magnus uni ong qilichi bilan qaytardi. Ikkinchi zarba. Magnus
yana zarbaning yonalishini ozgartirdi. Uchinchi zarbada esa chap qilichini oldinga
chiqarib, Arturning yelkasiga zarba berishga urindi. Artur orqaga chekindi. Jon
hayajondan joyida turolmasdi. U goh ong tomonga, goh chap tomonga qadam
tashlab, jangni yaxshiroq korishga urinardi.
Chap tomoni! deb yubordi u beixtiyor.
Artur darhol unga qaradi. Jon! Men shunchaki yordam beryapman. Senining
yordamingiz kerak emas.
Jon yelkasini qisdi.
Baribir yaxshi ketayapti. Magnus beixtiyor kulimsiradi. Artur esa boshini
chayqadi.
Magnusning harakatlari hali mukammal emasdi. Birinchi almashuvda ikki
qilichining harakati bir-biriga xalaqit bergandi. Magnus buni sezib, keyingi
hujumida chap qolini biroz pastroq tutdi. Bu safar ikki qilich bir- biriga tosqinlik
qilmadi. Keyingi zarbada esa Magnus oyoqlarining qol harakatlariga mos
kelmayotganini payqadi. U bir lahzaga muvozanatini yoqotdi, ammo darhol oyoq
holatini ozgartirib, navbatdagi hujumni davom ettirdi.
Jon buni korib, hayrat bilan boshini qiyshaytirdi.
U hozirgina yiqilay dedi-yu, keyin yana hujum qildi. Artur javob bermadi.
Jonning yuzidagi kulgi asta-sekin yoqoldi.
U Magnusga boshqacha nigoh bilan qaray boshladi.
U hali ikki qilich bilan jang qilishni bilmasdi. Ammo u kuzatayotgan, xato
qilayotgan va xatosini keyingi harakatida tuzatayotgan.
49Bu esa Arturning etibordan chetda qolmadi. Bir necha almashuvdan song
ikkalasi ham ortga tisarildi.
Artur nafasini rostlab, Magnusga qaradi. Shahzodam... Sizda istedod bor. Eng
muhimi, siz xatolaringizni tez anglayapsiz. Buni har bir jangchi ham uddalay
olmaydi.
Magnus jilmaydi.
Aytdim-ku. Qolimdan keladi.
Jon darhol kulib yubordi.
Buni men ham kordim!
Artur unga qaradi. Sen hozirgacha tomosha qilishingiz kerak edi. Men tomosha
qilyapman-ku.
Jon Magnusga qaradi.
Lekin u rostdan ham yaxshi jang qilyapti.
Artur kulimsiradi. Hali oldinda kop narsa bor. Endi Jon bilan jang qilasiz.
Jonning kozlari chaqnadi.
Nihoyat! U qilichini kotarib, maydon ortasiga chiqishga shaylandi.
Artur unga qarab bosh chayqadi.
Shoshilma. Men shunchaki tayyor turibman.
Artur Magnusga qaradi.
Ammo bu safar faqat bitta qilichdan foydalanasiz.
Magnus bosh irgadi.
Xop.
Jon Magnusga qarab jilmaydi.
Xavotir olma. Men seni juda qattiq urmayman.
Artur ogliga keskin qaradi.
Aksincha.
Jonning tabassumi yanada kengaydi.
Demak, bor kuchim bilanmi? Bor kuching bilan. Ajoyib.
Artur ogliga yuzlandi.
Jon, bu yoqqa kel. Bor kuching bilan jang qilasan.
Jon Magnusga qaradi.
Ota, ishonchingiz komilmi?
Artur jiddiy ohangda javob berdi: Ha. Lekin bir narsani unutma. U shahzoda
bolishi mumkin, ammo jang paytida sen undan ustun kelish uchun bor kuching
bilan kurashasan.
50Jon qilichini kotardi.
Tushundim.
Bir lahza jim qoldi. Keyin Magnusga qarab jilmaydi.
Lekin yutqazsam, keyin yana jang qilamiz.
Magnus ham jilmaydi.
Kelishdik.
Magnus qilichini mahkam ushladi.
Men ham tayyorman.
Ular bir-biriga qarab turishdi. Keyin jang boshlandi. Magnus birinchi bolib
hujum qildi. U Arturning harakatlarini yodida saqlab qolgan. Ammo Jon boshqacha
jang qilardi.
Uning zarbalari oddiy, ba'zida hatto qopol korinardi. Lekin har bir zarbada yillar
davomida takrorlangan mashqlarning aniqligi bor.
Jonning yuzidagi tabassum esa butunlay yoqolgandi.
U endi oyin oynayotgan bola emasdi. U jang qilayotgan.
Magnus birinchi zarbani qaytardi. Ikkinchisini ham. Jon uchinchi zarbani
ataylab biroz balandroq berdi.
Magnus uni ham qaytarishga urindi. Ammo Jon birdan qilichining yonalishini
ozgartirdi.
Magnusning muvozanati buzildi.
Tutdim! deb yubordi Jon hayajon bilan.
Magnus darhol ozini tikladi. Jon yana kuldi.
Yana!
U darhol hujumga otdi. Magnus orqaga qadam tashladi.
Jon esa ketma-ket zarbalar bera boshladi. Magnus Arturning usulini takrorlab,
Jonning navbatdagi zarbasini yon tomonga burmoqchi boldi. Ammo Jon uning
harakatini oldindan sezgandek, qilichini keskin burdi.
Magnus bir lahza muvozanatini yoqotdi. Jon shu zahoti qilichini uning quroli
ostidan otkazib, Magnusning himoyasini ochdi.
Magnus zarbani qaytarmoqchi boldi, ammo kech. Keyingi lahzada Magnusning
qilichi qolidan tushdi. Jang tugadi. Jon bir necha soniya jim turdi. Song qilichiga
qarab, hayrat bilan dedi:
Men yutdim. Magnus esa yerda yotgan qilichiga qarab turardi. U maglub
bolganini endi anglagandi.
Jon qilichini tushirdi.
Magnus... yaxshimisan?
51Magnus boshini kotardi.
Ha.
Jon unga qol uzatdi.
Unda tur. Keyingi safar yanada qiziqroq boladi.
Magnus Jonning qolidan ushlab ornidan turdi.
Artur Magnusning oldiga keldi. Shahzodam, xafa bolmang. Jon bolaligidan beri
mashq qiladi. Qolaversa, uning tanasi ham siznikidan kattaroq.
Magnus bosh irgadi.
Tushundim.
Jon esa jilmayib qoydi.
Lekin men yana jang qilishga tayyorman.
Artur unga qarab kulimsiradi.
Sizdan buni kutgandim. Magnus maglubiyatidan xafa bolgandi. Ammo undan
ham kuchliroq tuygu ichida uygongan. Istak. U yana jang qilishni istardi. Yana
sinovdan otishni. Yana xato qilishni. Yana organishni. Va bir kun kelib Jonni
yengishni.
Shu payt Jon uning oldiga keldi. U qolini uzatdi. Shahzoda, agar xohlasang,
mashq qilishingizda senga yordam beraman. Magnus Jonning qoliga qaradi. Keyin
uni mahkam ushladi.
Rahmat. Lekin bir shartim bor.
Magnus qiziqib qaradi.
Qanday shart?
Jon qilichiga qarab qoydi.
Ertaga yana jang qilamiz.
Magnus kulib yubordi.
Kelishdik. Osha kuni Magnus ikki narsani anglab yetdi:
kuchli bolish uchun istedodning ozi yetarli emasdi. Va uning oldida endi nafaqat
ustoz, balki ozidan kuchliroq dost ham bor. Bu esa uning jangchi sifatidagi yolining
endigina boshlanish. INTIXO 1214-yil Avelyon Avelyon hokimiyati Daryus qoliga
otganiga tort yil bolgandi. Bu tort yil ichida Daryus Taroga qarshi birorta ham ochiq
hujum boshlamadi.
Tashqaridan qaraganda, u urush haqida oylamayotgandek. Aksincha, u
mamlakatni tiklash, xalqning turmushini yaxshilash va qirollikdagi tartibni
mustahkamlash bilan band bolib korinardi.
Ammo bu faqat tashqi korinish. Daryus shu tort yil davomida urush uchun
poydevor yaratdi. Uning eng katta rejalaridan biri qishloq xojaligini tubdan
52ozgartirish. Fuqarolar bu islohotni ocharchilik xavfini kamaytirish, oziq-ovqat
yetishmovchiligini bartaraf etish va qirollikdagi hosildorlikni oshirishga qaratilgan
siyosat deb oylashardi.
Bu fikr Daryusga juda maqul.
Chunki xalq uning asl maqsadini bilmasdi. Daryusning qishloq xojaligi
islohotidan kozlagan asosiy maqsadi chegara hududlaridagi hosildorlikni oshirish
va u yerda katta qoshin saqlash uchun yetarli oziq-ovqat bazasini yaratish.
Daryus bitta muammoni juda yaxshi bilardi. Avelyon qirolligining umumiy
qoshini qariyb ikki yuz ming kishidan iborat bolsa-da, Redmont, Vinderment,
Haymur, Arden va Shaxrat kabi chegara hududlaridagi kuchlarni qoshib
hisoblaganda ham, ularning beshdan biriga yaqini chegaralarda doimiy
joylashtirilgan.
Buning sababi oddiy. Chegara hududlaridagi hosil katta qoshinni yil davomida
taminlashga yetmasdi. Shuning uchun urush boshlanganda markaziy hududlardagi
qishloqlardan askarlarni chaqirishga togri kelardi. Bu era nafaqat vaqtni, balki
katta mablag va mehnatni talab qilardi. Eng yomoni, safarbar qilingan dehqonlar
dalalarini tashlab ketgani sababli keyingi hosil ham kamayib ketishi mumkin.
Daryus bu tizimni ozgartirishga qaror qildi. Chekka hududlarda yillar davomida
qarovsiz qolgan yerlar qayta ozlashtirildi. Chegara yaqinidagi unumdor maydonlar
ekishga tayyorlandi. Bunda faqat askarlar emas, balki chegara hududlaridagi
dehqonlar ham jalb qilindi. Askarlar esa yerlarni tozalash, sugorish kanallarini
qazish, yangi maydonlarni ozlashtirish, hosilni yigish va uni chegaradagi
omborlarga tashishda asosiy qoshimcha mehnat kuchi sifatida ishlatildi.
Avvaliga bu qaror kopchilikka galati tuyuldi. Islohotlar va harbiy taminot Ammo
Daryus buni ham oylab qoygandi.
U chegarada turgan askarlarni uch guruhga boldi. Birinchi guruh navbatchilik
qilib, chegara va qorgonlarni qoriqlardi. Ikkinchi va uchinchi guruhlar esa navbat
bilan dalalarda ishlardi. Shu tariqa askarlarning bir qismi doimo qurol ostida turar,
qolganlari esa dehqonchilik bilan shugullanar yoki sugorish, hosil yigish va boshqa
xojalik ishlariga jalb qilinardi. Guruhlar muntazam ravishda almashib turardi.
Natijada chegara mudofaasi zaiflashmas, shu bilan birga dalalar ham tashlab
qoyilmasdi.
Dastlab bu tizim o'ttiz mingga yaqin askar bilan yolga qoyildi. Ammo
hosildorlikni oshirish uchun faqat mehnatning ozi yetarli emasligini Daryus yaxshi
bilardi. Shu sabab u qirollikdagi suv taqsimotini ham ozgartirdi. Poytaxt
Avelyondagi ayrim suv kanallaridan foydalanish qisqartirilib, suvning asosiy qismi
chegara hududlariga yonaltirildi. Bu qaror poytaxt aholisi orasida norozilik
tugdirishi mumkin, ammo Daryus uni vaqtinchalik choralar va qirollikning
oziq-ovqat xavfsizligini taminlash zarurati bilan izohladi.
53Chegara hududlaridagi yerlar esa kutilganidan ham unumdor chiqdi. Yangi
sugorish kanallari, qayta ishlangan yerlar va askarlarning mehnati natijasida
hosildorlik yildan-yilga oshib bordi. Daryusning hisob-kitobiga kora, yangi tizim
toliq ishlaganidan keyin avvalgi hosildorlikdan qariyb besh barobar koproq galla
olish mumkin.
Tort yil davomida bu reja asta-sekin oz samarasini berdi. Yoqotishlar, tashish va
saqlashdagi chiqind?lar hisobga olingandan keyin ham chegara hududlaridagi
ishlab chiqarish yiliga qariyb bir yarim million tonnaga yaqin don beradigan
darajaga yetdi.
Bu Daryus uchun oddiy oziq-ovqat zaxirasi emasdi.
Bu urush uchun qilingan tayyorgarlik ombori. Tort yil ichida chegaradagi
omborlarda qariyb besh million tonna galla zaxirasi toplandi. Daryus bu zaxirani
butun ikki yuz ellik ming kishilik qoshin uchun emas, avvalo chegara qoshinlari va
urushning dastlabki yillarida frontni uzluksiz taminlash uchun hisoblagandi.
Uning hisobiga kora, bu zaxira yuz ming kishilik asosiy qoshin uchun bir necha
yilga yetadigan oziq-ovqat. Endi Avelyon urush boshlanganda har kuni yuzlab
aravalar orqali markazdan oziq-ovqat olib kelishga muhtoj emasdi. Magnusning
taqdiri va Taro bilan yashirin poyga Daryus aynan shuni kutgandi. U tort yil
davomida qilgan ishlarining haqiqiy maqsadini endi amalga oshirishga tayyor.
Bu vaqt ichida Taro ham Avelyondagi ozgarishlarni kuzatib turardi. Taro
hukmdorlari Daryusning tinchlikni afzal korayotganiga toliq ishonishmagan.
Chegaradagi yangi sugorish tizimlari, qoshinlarning kopayishi va oziq-ovqat
omborlarining toldirilishi ularning etiboridan chetda qolmadi. Shu sabab Taro ham
asta-sekin oz qoshinlarini tayyorlana boshladi.
Ikki qirollik hali urush boshlamagan bolsa-da, aslida ikkalasi ham urushga
tayyorlanayotgan.
Bu orada Magnus ham ozgarib borardi.
U endi on tort yoshda. Songgi tort yil davomida u qilich mashgulotlarini deyarli
bir kun ham toxtatmadi. Bolalikdagi nozik gavdasi allaqachon ozgarib, yelkasi
kengaygan, qollari baquvvatlashgan. Qilich dastasini yillar davomida
ushlayverganidan kaftlari dagallashib, qattiqlashib ketgandi.
U endi shunchaki shahzoda emasdi.
U asta-sekin mohir qilichbozga aylanayotgan.
Daryus esa uni unutmagandi. U ikki yil davomida Magnusni topish uchun
odamlarini turli hududlarga yubordi. Uning izidan borildi, eski tanishlari va
ehtimoliy boshpanalari tekshirildi. Daryus uchun Magnusning tirik qolishi oddiy
muammo emasdi. Chunki Magnus Magnor Avelionning ogli. U tirik ekan, Avelyon
taxtining haqiqiy vorisi ham tirik. Daryus egallab turgan hokimiyat qanchalik
mustahkam korinmasin, Magnus bir kun kelib uning hukmronligiga qarshi davo
54qilishi mumkin.
Ammo Magnus topilmadi. Ikki yil davom etgan qidiruvdan song Daryus nihoyat
bu ishni vaqtincha toxtatishga majbur boldi.
U Magnusni topa olmagandi. Urush nafasi va 1214-yilning bahori Ammo
Daryusning oldida bundan ham kattaroq vazifa turardi.
Urush. U Magnusni qidirishga sarflagan vaqtini endi Avelyonning kelajakdagi
urushi uchun mukammal reja tuzishga bagishladi.
Va nihoyat, osha kun keldi. 1214-yil, bahor Daryus Taroga qarshi urushning ilk
qadamini tashladi.
U xalq orasida tarqatish uchun farmon tayyorladi. Farmonda Taro Avelyonning
yerlariga davo qilayotgani, hatto qirollikni butunlay oz tasarrufiga olishni
istayotgani yozilgandi.
Daryus esa bunga yol qoymasligini bildirgan.
Farmonning oxirida esa u fuqarolaridan yordam soradi: Agar siz jang qilishga
yaroqli bolsangiz, qirollikni himoya qilish uchun qoshin safiga qoshiling.
Bu farmon yolgon.
Taro Avelyondan bunday talab qilmagan. Ammo Daryusga haqiqat emas,
xalqning ishonchi kerak edi. U qirol bola turib xalqiga buyruq berish orniga,
ulardan yordam soragandek korindi. Goyo u taxtdagi hukmdor emas, ular bilan bir
safda turib qirollikni himoya qilmoqchi bolgan oddiy inson.
Bu usul ish berdi. Tort yil davomida Daryus xalqning ishonchini qozonib
ulgurgandi. Odamlar uning islohotlari tufayli oziq-ovqat kopayganini, chegaralar
mustahkamlanganini va qirollikda tartib ornatilganini korib turishardi.
Endi ular uning chaqirigiga javob berishishdi. Shu tariqa qoshin safiga yana ellik
mingga yaqin jangovar yoshdagi fuqaro qoshildi. Avelyonning safarbarlik kuchi
ikki yuz ellik ming kishiga yetdi. Ammo ularning barchasi bir vaqtning ozida
frontga yuborilmasdi. Bir qismi asosiy qoshin tarkibiga kiritildi, bir qismi qalalar va
shaharlarni himoya qilish uchun qoldirildi, yana bir qismi esa keyingi safarbarlik
uchun zaxirada saqlandi.
Daryus uchun bu yanada qulay. Endi u nafaqat katta qoshinga, balki uzoq
davom etadigan urushni taminlay oladigan oziq-ovqat bazasiga ham ega.
Bu xabar Taroga tezda yetib bordi.
Taro ham vaqtni boy bermadi. Chegaralardagi qoshinlar kuchaytirildi, qorgonlar
tekshirildi va yangi askarlar tayyorlana boshlandi. Ikki qirollik ortasidagi keskinlik
tobora kuchayib borardi. Bahorning oxiri yaqinlashganda esa Daryus nihoyat yillar
davomida yashirib kelgan rejasini ishga tushirishga qaror qildi. 1214-yil, may oyi
Daryus Avelyonning asosiy qomondonlarini bir joyga yigdi.
55Xona ichida qirollikning eng tajribali sarkardalari sukutda otirishardi. Ularning
oldida xaritalar yoyilgan, chegaralar, qalalar, daryolar va asosiy yollar belgilab
qoyilgandi.
Daryus xaritaga uzoq tikilib turdi. U bu rejani bir necha oyda emas, tort yil
davomida tayyorlagandi. Qishloq xojaligi islohoti, suv kanallari, chegara qoshinlari,
omborlar, yangi askarlar...
Bularning barchasi bitta maqsadga xizmat qilgandi.
Urushga.
Daryus qollarini stolga qoyib, qomondonlarga qaradi.
Endi sizlarga nega tort yil kutganimizni tushuntiraman, dedi u.
Xonadagi sukunat yanada ogirlashdi.
Daryus xaritaga qol uzatdi.
Biz Taro bilan oddiy urush qilmaymiz.
U barmogini xaritaning bir nuqtasiga qoydi. Biz ularning butun qirolligini urush
boshlanishidan oldin zaiflashtiramiz. Shundan song u yillar davomida ishlab
chiqqan jang rejasini tushuntira boshladi. 1214-yil, iyun Daryus Taro qirolligiga
qarshi urushni boshlashidan oldin ozining eng yaqin qomondonlarini yigdi.
Xonada atigi bir necha kishi bor. Stol ustida Taro qirolligining xaritasi yoyilgan,
uning shimoliy chegaralaridan janubdagi toglargacha bolgan hududlar qizil va qora
belgilar bilan ajratib qoyilgandi.
Daryus xaritaning shimoliy qismiga ishora qildi.
Bizning asosiy qoshinimiz shu yerga bormaydi.
Qomondonlarning ayrimlari bir-biriga qarab qoydi.
Unda shimolga yuboriladigan qoshin-chi?
Daryus bir muddat jim turdi. Ular Taro qirolini biz qayerga hujum
qilayotganimizga ishontiradi.
Xonada sukunat chokdi. Daryus xaritaning Lids, Chester va Dery shaharlariga
ketma-ket ishora qildi. Ular bu shaharlarni egallaydi. Keyin Deryga hujum qiladi.
Taro qirolligining asosiy qoshini shimolga yigilgach, biz janubdan yuramiz. Demak,
shimoldagi qoshin qurbon qilinadimi? deb soradi qomondonlardan biri.
Daryus unga tikildi.
Agar kerak bolsa.
U xaritani sekin bukladi. Ammo ular shunchaki qurbon bolmaydi. Ular bizga
vaqt sotib oladi. Daryusning asl rejasi shu xonadagi odamlardan boshqa hech kimga
ma'lum emasdi. Hatto shimolga yuboriladigan qoshinlarning aksariyat
qomondonlari ham butun rejani bilmasdi. Ularga faqat oz vazifalari aytilgan.
Shimolga yurish. Lidsni egallash. Keyin Chester. Song Dery.
56Ammo urushning haqiqiy maqsadi janubda. Shimoldagi yurish 1214-yil iyun
oyida Daryus farmon chiqardi. Avelyon qirolligining bayroqlari ostida ulkan qoshin
harakatga keldi. Taro qirolligi chegarasiga tomon yurayotgan qoshinlar soni 50
mingga yaqin. Ularning ortidan oziq-ovqat, qurol-yarog va otlar olib borilardi.
Biroq bu qoshin Daryusning asosiy kuchi emasdi. Avelyon armiyasining jami
kuchi 150 ming askardan iborat. Shundan 50 ming nafari shimolga yuborilgan,
qolgan 100 ming askar esa janubdagi yurish uchun tayyorlanayotgan. Daryus bitta
narsani juda yaxshi bilardi: Taro qiroliga 50 minglik qoshin haqida xabar borishi
kerak edi.
Ammo undan ham muhimi, Taro qiroli bu qoshinni Avelyonning asosiy armiyasi
deb oylashi kerak edi. Shuning uchun Daryus ataylab shimoldagi qoshinlarning
sonini kattaroq korsatadigan choralar kordi. Turli yollarda bir vaqtning ozida
askarlar harakatlandi. Kechalari yuzlab gulxanlar yoqildi. Ta'minot aravalari
alohida yollardan yurdirildi.
Ba'zi bolinmalar esa ataylab uzoq masofalardan korinadigan joylarda yurdirildi.
Ularning vazifasi jang qilish emas, Avelyon qoshinining sonini kattaroq korsatish.
Uzoqdan qaraganda, shimolda odatdagidan ancha katta qoshin toplangandek
taassurot paydo bolardi.
Bu xabar tez orada Taro saroyiga yetib bordi.
Taro qiroli Edvartham qoshinlarini jangga tayyorladi. Uning maqsadi Avelyon
qoshinini ochiq maydonda butunlay yoq qilish emasdi. U shahar qal'alari va
mudofaa chiziqlaridan foydalanib, Avelyon qoshinining yurishini
sekinlashtirmoqchi.
Ammo Daryus aynan shuni kutgandi. Shu bilan birga, Taro razvedkachilari
Avelyon qoshinining haqiqiy sonini aniqlashga urinardi.
Ammo Daryus buning uchun ham choralar korgandi. Razvedkachilar korgan har
bir katta bolinma ortidan yana boshqa bolinmalar o'tkazilar, ayrim yollarda esa
bosh aravalar va otlar qoldirilib, katta qoshin harakatlanayotgandek taassurot
uygotilardi.
Taro razvedkasi aniq raqamni bilolmasdi. Ammo bitta narsa aniq edi:
Shimolda juda katta Avelyon qoshini bor. Lids Avelyon qoshini Taro qirolligining
shimoliy qismidagi birinchi yirik shahar Lidsga yetib keldi.
Taro qoshinining asosiy qismi hali yigilmagan. Shahar mudofaasi kuchli
bolsa-da, uzoq qamalga tayyor emasdi. Avelyon qoshini shaharga bir necha
tomondan bosim o'tkazdi.
Bir tomondan asosiy hujum boshlandi. Ikkinchi tomondan esa kichik bolinmalar
shahar tashqarisidagi yollarni egalladi. Uchinchi bolinma esa Taro qoshinlariga
yordam keladigan yolni tosdi.
Lids ikki hafta ichida taslim boldi.
57Ammo Daryus shaharni vayron qilishni buyurdi. Omborlar yoqildi.
Qurol-aslahalar olib ketildi. Shahar devorlarining ayrim qismlari buzildi.
Bu nafaqat harbiy galaba. Bu xabar. Avelyon Taro hududiga chuqur kirib
bormoqda. Daryus aynan shu xabar Taro saroyiga yetib borishini xohlardi. Chester
Lids qulaganidan keyin Avelyon qoshini toxtab qolmadi. Ular shimoli-garb tomon
burilib, Chester sari yurishdi.
Bu safar Taro qoshini ancha tezroq yigila boshlagan. Ammo Avelyon qoshini
oldindan tayyorlangan ta'minot omborlaridan foydalandi. Daryus yurishdan bir
necha hafta oldin shimolga olib boriladigan asosiy yollar boylab yashirin ta'minot
nuqtalarini tashkil ettirgandi. Shu sababli uning askarlari Taro hududiga
chuqurroq kirgan sari kuchsizlanish orniga, aksincha, oziq-ovqat va qurol bilan
ta'minlanishda davom etdi.
Chester ham qolga kiritildi. Ammo yana osha manzara takrorlandi. Shahar
omborlari boshatildi, muhim binolar vayron qilindi, qolgan oziq-ovqat yoqib
yuborildi. Avelyon askarlari esa tobora ozlariga ishonch bilan qaray boshlashdi.
Ikki shahar. Ikki galaba. Ikki hafta emas, qariyb bir oy ichida. Taro askarlari esa
shimolga tobora koproq yigila boshladi. Daryus kutgan narsa aynan shu.
Ammo shu payt Taro razvedkachilaridan biri Edvarthamga yangi xabar olib
keldi. Hazratim, janubdagi yollarda ham Avelyon harakati kuzatilgan.
Edvartham qoshlarini chimirdi. Qancha askar? Aniq emas. Bir necha ming
bolishi mumkin. Ammo ular oddiy askarlarga oxshamaydi. Kopchiligi ta'minot
aravalari bilan harakatlanmoqda. Edvartham xaritaga qaradi. Qaysi yonalishda?
Janubiy yol boylab. Qirol bir necha soniya jim qoldi. Ularni kuzating.
Hozircha qoshin yubormang. Bu xabar Edvarthamni bezovta qilgan bolsa-da,
shimoldagi vaziyat uning uchun hali ham muhimroq. Ikki shahar qulagandi, Dery
esa navbatdagi nishon. Dery Ammo uchinchi shahar boshqacha. Dery Taro
qirolligining shimolidagi songgi yirik qal'a.
Bu safar Avelyon qoshini oldingidek shoshilmadi. Daryusning shimoldagi
qomondoni bir necha kun kutdi. Askarlar dam oldi, jarohatlanganlar davolandi,
ta'minot qayta toldirildi. Bu vaqt ichida Taro qoshini ham yetib keldi. Endi qal'a
ichida va uning atrofida oldingidan bir necha barobar kop askar bor. Kamonchilar
devorlarga joylashtirildi, qoshimcha mudofaa chiziqlari qurildi.
Dery endi Lids yoki Chester emasdi. Bu haqiqiy jang bolardi. Avelyon qomondoni
buni yaxshi bilardi. Ammo unga Daryusdan bitta buyruq kelgandi: Deryga hujum
qil. Ammo galaba uchun oxirigacha jang qilma. Buyruqning ikkinchi qismi faqat
qomondonning oziga ma'lum. U askarlariga sa faqat: Qal'ani egallaymiz! deb
baqirdi.
Hujum boshlandi. Avelyon askarlari qal'a devorlariga tomon yugurdi. Taro
kamonchilari birin-ketin oq uzardi. Osmon oqlar bilan qoraydi. Birinchi safdagi
58askarlar yiqildi. Orqadagilar esa ularning ustidan o'tib, oldinga yurishda davom
etdi. Narvonlar devorlarga tiraldi, qal'a darvozasiga ogir bolta va qochqorlar bilan
zarba berila boshlandi.
Jang tobora shafqatsizlashdi. OLDINGA! CHEKINMANG!
DEVORGA CHIQING! Qichqiriqlar, qilichlarning jarangi va kamon tovushlari
bir-biriga aralashib ketdi.
Ammo Taro mudofaasi kutilganidan kuchliroq chiqdi. Bir necha soatdan song
Avelyon qoshinining yoqotishlari sezilarli darajaga yetdi. Qomondon yana hujum
qilishga buyruq berdi, ammo ikkinchi hujum ham muvaffaqiyatsiz tugadi. Shunda u
uzoqdan jang maydonini kuzatib turdi. Dery qulamasdi. Aksincha, Taro qoshini
asta-sekin Avelyon qoshinini qal'a devorlaridan uzoqlashtirib, ochiq maydonga
chiqarishga urinayotgan.
Bu xavfli. Avelyon qomondoni aynan shu lahzani kutgandek qolini kotardi:
CHEKINAMIZ! ORTGA! HAMMA ORTGA! Avelyon qoshini chekina boshladi. Taro
askarlari esa ularni quvib chiqdi. Dery ortida qolib ketdi. Ammo Avelyon
qomondoni chekinayotgan qoshin safini ataylab haddan tashqari tarqatib
yubormadi. U askarlarni tartibli ravishda ortga olib chiqdi va Taro qoshinini qal'a
devorlaridan imkon qadar uzoqlashtirdi.
Daryusning haqiqiy yurishi Dery jangi davom etayotgan paytda Taro
qoshinining asosiy qismi shimolda. Edvartham ozining eng katta kuchlarini shu
hududga yuborgandi. Shimolda jang qilayotgan 50 minglik Avelyon qoshinining
vazifasi Taro armiyasini yoq qilish emasdi. Ularning vazifasi Taro qoshinini
shimolda ushlab turish.
Lidsning qulashi birinchi signal. Chesterning qulashi ikkinchi signal.
Derydagi shafqatsiz jang uchinchi signal. Bu uchta jang davomida shimoldagi 50
minglik Avelyon qoshinining jangovar kuchi tobora kamayib bordi. Oxir-oqibat
shimolda oldingi safda jang qilishga qodir qoshin 20 mingdan ham kam qoldi.
Taro qirolligining asosiy qoshini shimolga yigilgan. Endi Taro qirolligi
Avelyonning asosiy kuchi ham shimolda ekaniga deyarli ishongan. Shu paytda
janubda boshqa bir qoshin harakatlanardi:
100 ming Avelyon askari. Daryus ularni bir necha asosiy yonalishga bolib
yuborgandi. Ularning vazifasi bitta joyga shoshilib yetib borish emas, avval Taro
qirolligining janubidagi muhim yollar, kopriklar va ta'minot markazlarini egallash.
Xabar Ammo Daryusning hisob-kitobida bitta narsa yetishmagandi. Taro qirolining
ham razvedkachilari bor.
Dery jangidan kop otmay, janubdan otliq xabarchi saroyga yetib keldi. U otidan
tushishi bilan tiz chokdi: Hazratim... janubdan yomon xabar. Biz janubdagi Avelyon
bolinmalarining soni kopayib borayotganini aniqladik. Edvarthamning yuzi
ozgardi. U xarita tomon yurdi. Shimolda Lids, Chester va Dery belgilariga qaradi.
59Song janubga qaradi.
Bu hali ularning asosiy qoshini ekanini anglatmaydi, dedi u. Ammo xabarchi
boshini egdi: Hazratim, bu yagona xabar emas. Ikki kun oldin janubdagi uchta
yolda bir vaqtning ozida Avelyon ta'minot aravalari korilgan. Kecha esa sharqiy
yolda katta otliq bolinma aniqlangan. Edvartham maktubni oqidi. Keyin sekin
xarita ustiga qoydi. Uning kozlari shimoldan janubga o'tdi: Lids, Chester, Dery va
janubdagi yollar.
Qirol sekin dedi:
Demak, ular bizni bir joyga yigishni xohlashyapti. Edvartham Derydagi jangni
esladi. Avelyon qoshini uch marta hujum qilgan, keyin birdan chekingan.
Daryus bizni janubga tortayotgan bolishi mumkin, dedi u.
Ammo bu ham uning navbatdagi hiylasi bolishi mumkin.
Qomondonlardan biri soradi: Unda nima qilamiz? Edvartham xaritaga
yaqinlashdi: Shimoldagi qoshinlarning hammasini olib ketmaymiz. Agar bu tuzoq
bolsa, shimolni boshatib qoyamiz. Agar haqiqiy hujum bolsa, janubni himoyasiz
qoldirish undan ham katta xato. U xaritadagi bir nechta nuqtani korsatdi: Shimolda
yetarlicha qoshin qoladi.
Qolgan asosiy kuch esa janubga yuradi. Avval kopriklar, keyin tog dovonlari,
song oziq-ovqat omborlari. Endi Taro qirolligi Daryusning rejasi haqida
shubhalanayotgan. Ammo hali uning asl kolamini bilmasdi. Daryus esa allaqachon
janubdagi muhim yollarga yaqinlashib ulgurgandi.
Urush endi shimoldagi uchta shahar uchun emasdi. Haqiqiy jang endi
qirollikning yuragi uchun boshlanardi. 1214-yil, 18-iyun Taro va Avelyon ortasidagi
urush boshlanganiga bir oydan oshgan. Daryus boshchiligidagi Avelyon qoshini
nihoyat Taroning janubiy hududlariga chuqur kirib bordi. Ularning oldida endi
poytaxtgacha bolgan yolda faqat bitta katta tosiq qolgan: Lyon.
Shahar devorlari uzoqdan ham yaqqol korinardi. Qalin tosh devorlar ortida
Taroning askarlari saf tortib turardi. Devorlarda kamonchilar joylashgan, darvoza
oldida esa piyodalar jangga tayyor holda kutardi. Daryus otining ustida turib,
shaharga uzoq tikildi. Uning ortida minglab askarlar sukut saqlab turardi. Nihoyat
Daryus qilichini qinidan chiqarib, qoshin tomon burildi:
Askarlar!
Oldimizda Lyon.
Taroning janubdagi eng muhim shaharlaridan biri.
Ammo qarshimizda Taroning asosiy qoshini yoq.
Ular hali shimolda.
Biz esa allaqachon bu yerdamiz.
Bu bizga berilgan imkoniyat.
60Lekin imkoniyat uzoq kutmaydi. Taroning qoshini biz tomon kelmoqda. Ular
yetib kelgach, bu shaharni olish ancha qimmatga tushadi. Shuning uchun bugun biz
uzoq jang qilish uchun kelmadik.
Biz tez galaba qilish uchun keldik.
Lyonning devorlari bizni kutmaydi.
Taro qoshini ham kutmaydi.
Vaqt bizning eng katta qurolimiz.
Darvozalar buziladi.
Devorlar oshiladi. Qarshimizdagi har bir askar yiqitiladi yoki chekinishga
majbur qilinadi. Ammo bitta narsani unutmang: Taroning asosiy qoshini kelishidan
oldin Lyon bizniki bolishi kerak.
Shuning uchun hech kim ozicha harakat qilmaydi.
Buyruqni kuting.
Safni buzmang.
Birgalikda oldinga yuring.
Bugun biz Taroning kuchini yengmaymiz. Biz uning kuchi kelishidan oldin uning
shahrini tortib olamiz. Va ertaga Taro qoshini Lyon darvozalariga yetib kelganda...
ular oz shaharlarini emas, bizning bayrogimizni korishadi.
Endi safga turing.
Bugun Lyon qulaydi. Bir lahzalik sukutdan song qoshin orasidan ovoz kotarildi:
Qirol Daryus yashasin! Boshqa askarlar ham unga qoshildi:
Qirol Daryus yashasin!
Avelyon! Bugun biz galaba qilamiz! Qichqiriqlar tobora balandlashdi. Daryus
qilichini yuqoriga kotardi:
Oldinga! Avelyon qoshini birvarakayiga harakatga keldi. Lyon devorlaridagi
qongiroq jarangladi. Shahar boylab vahima tarqaldi. Oq uzinglar! Bu hayvonlarning
bittasini ham tirik qoldirmang! Buyruq ortidan kamonlar taranglashdi. Bir zumdan
keyin osmonni qora yomgir singari oqlar qopladi. Avelyon askarlari qalqonlarini
tepaga kotardilar. Oqlar qalqonlarga urilib, jaranglagan ovozlar orasida sinib
ketardi. Ammo hammasini tosib bolmasdi.
Bazi askarlar yiqildi. Boshqalari esa yaralangan ortoqlarini tashlab, oldinga
yugurishda davom etdi. Ular devorlarga tobora yaqinlashardi. Shu payt Lyon
darvozasi ochildi. Taroning piyoda askarlari tashqariga otilib chiqib, darvoza oldida
saf tortdilar. Ikki qoshin ortasidagi masofa qisqardi. Song birinchi qilichlar
toqnashdi.
Jang bir zumda qol janggiga aylandi. Qalqonlar urildi. Qilichlar suyak va
zirhlarga tegdi. Odamlarning baqiriqlari jang maydonini toldirdi. Daryus esa qoshin
61markazida oldinga siljirdi. Uning qilichi ketma-ket zarbalar berardi. Bir askar uning
yolini tosdi. Daryus uning zarbasini qaytarib, qilichini yelkasiga sanchdi. Yana biri
ustiga tashlandi. Daryus chetga burilib, uning zarbasidan qochdi va qilichini
boyniga yetkazdi. Uchinchisi orqadan yaqinlashdi. Daryus vaqtida sezib, ortiga
ogirildi. Qilichlar toqnashdi.
Bir necha soniyalik olishuvdan song Daryus raqibini yerga qulatdi. Uning zirhi
qon bilan qoplanib borardi. Lekin Daryus toxtamadi. Avelyon askarlari bosimni
kuchaytirdi. Ular asta-sekin Taro safini orqaga sura boshladilar. Darvoza yaqinidagi
jang tobora kuchayardi. Avelyon askarlari nihoyat darvozagacha yetib bordilar.
Galaba qol yetadigan masofadek tuyuldi.
Ormondan kelgan zarba Ammo shu payt... Ormon tomondan qichqiriqlar
eshitildi:
Taro uchun!
Qirolimiz uchun! Dastlab bu ovozlar uzoqdan eshitildi. Keyin ular tobora
yaqinlashdi. Daraxtlar orasidan bayroqlar korindi. Song yuzlab askarlar. Keyin
minglab.
Taroning asosiy qoshini ormondan chiqib kelayotgan.
Avelyon safida bir lahzaga sukut hukm surdi. Askarlardan biri dahshat bilan
orqasiga qaradi:
Yoq...
Yana biri baqirdi:
Ular bu yerga yetib kelishibdi! Qoshin orasida vahima boshlandi. Daryus ham
ormon tomon qaradi. Uning yuzidagi ishonch bir zumga qotib qoldi. Bu qoshin hali
bir necha kunlik masofada bolishi kerak edi. Ammo ular shu yerda.
Daryus tishlarini qattiq qisdi. Taro qoshini oldinga bostirib keldi. Endi Avelyon
ikki tomondan siqib qoyilgan.
Qirol! askarlardan biri Daryusga yaqinlashdi.
Chekinishimiz kerak!
Qirol, ular juda kop!
Orqaga qaytmasak, qurshovda qolamiz! Daryusning kozlari gazabdan chaqnadi:
Hech qayerga qochmaymiz! Oxirigacha jang qilamiz! Ammo vaziyat tez
ozgarayotgan. Taroning yangi kuchlari jangga qoshilgach, Avelyonning oldingi safi
buzila boshladi. Bir askar yiqildi. Uning ornini boshqasi egalladi. Ammo uning ozi
ham kop otmay yerga quladi. Taroning son jihatdan ustunligi tobora sezilardi.
Avelyon askarlari hali ham qarshilik korsatardi, ammo endi ular oldinga emas,
omon qolish uchun jang qilayotgan edilar.
Daryus atrofidagi askarlar kamayib borardi. Nihoyat u vaziyatni tushundi. Bu
jangni davom ettirish endi galaba uchun emas, butun qoshinni yoqotish uchun
62xizmat qilardi. Daryus qilichini kotardi:
Chekinamiz! Ormon tomon! Arden Veylorning tanlovi Buyruq saf boylab
tarqaldi. Avelyon askarlari jang maydonidan chekina boshladilar. Taro qoshini
ularning ortidan quvdi. Chekinayotgan askarlar ormon tomon yugurardi. Bazilari
yarador ortoqlarini kotarib borardi. Bazilari esa qurolini tashlab, jonini saqlashga
urinardi. Taroning otliq askarlari tobora yaqinlashardi.
Avelyon qoshini yana bir necha daqiqada quvib yetilsa, butunlay tor-mor bolishi
mumkin. Shu payt Daryusning orqa tomonida boshqa bir harakat boshlandi.
Tortinchi bolinma askarlari chekinayotgan qoshinga qarab turardi. Ularning
qomondoni Arden Veylor atrofga nazar tashladi. Oldinda ormon. Orqada esa tobora
yaqinlashayotgan Taro qoshini.
Arden bir zum jim qoldi. U jang maydoniga qaradi. Keyin ormon tomon burildi.
Avelyon askarlarining asosiy qismi allaqachon ormon ichiga kirib borayotgan.
Ularning ortidan esa Taroning otliq askarlari yaqinlashardi. Arden vaziyatni
tushundi. Agar hech kim qolmasa, Taro askarlari Avelyon qoshinining asosiy
qismini ormonga yetib bormasdanoq quvib yetardi.
U qilichining dastasini qattiqroq siqdi.
Demak, shu yerda qolamiz... Bu fikr xayolida paydo bolishi bilan yuragi
ogirlashdi. U olimdan qorqardi. Buni tan olishni istamasa ham, qorqardi. U hali
yashashi mumkin. Uyiga qaytishi, oilasini korishi, yana bir kun tong otishini korishi
mumkin.
Ammo uning oldida minglab Avelyon askarlari bor. Agar ular hozir toxtatilmasa,
Taro qilichlari ularning orqasidan yetib borardi.
Arden bir necha soniya kozlarini yumdi. Agar men hozir ortga chekinsam, ular
ham ortimdan keladi. U kozlarini ochdi. Oldinda Taro bayroqlari tobora
yaqinlashardi.
Demak, kimdir qolishi kerak. Arden atrofidagi askarlarga qaradi. Ularning
kopchiligi uning qol ostida yillar davomida jang qilgan odamlar. Ba'zilarining ismini
bilardi. Ba'zilarining oilasini ham. Ularning kozlarida qorquv bor. Arden ularga
qarab turarkan, ichidan bir fikr otdi:
Men ularni olimga yuboryapman. Bu fikr uning yuragini yanada ezdi. Ammo
keyingi lahzada u boshqa tomonga qaradi. Ormonda goyib bolayotgan Avelyon
askarlariga.
Yoq. Men ularni olimga yubormayapman. U qilichini sekin qinidan sugurdi:
Men ularga yashash uchun vaqt sotib olyapman. Arden bir necha soniya jim
turdi. Song qilichini baland kotardi:
Tortinchi bolinma! Orqaga qaytamiz! Ba'zi askarlar unga hayrat bilan qaradi:
63Qomondon... Arden ularning yuzlariga birma-bir qaradi. Ularning hech biri savol
bermadi. Javobni allaqachon tushunishgandi. Arden chuqur nafas oldi:
Biz Avelyon kelajagini saqlashimiz kerak! U ortiga, chekinayotgan minglab
askarlarga qaradi:
Avelyon uchun! Askarlardan javob keldi:
Avelyon uchun!
Fuqarolarimiz uchun!
Fuqarolarimiz uchun!
Kelajak uchun! Bu safar ovoz yanada baland yangradi. Arden qilichini Taro
qoshini tomon qaratdi. U bir lahza oldinda kelayotgan dushmanga tikilib turdi.
Qorquv hali ham bor. Ammo endi u qorquvning ustidan boshqa bir tuygu hukmron
edi: Burch. Arden qilichini mahkam ushladi:
Olimgacha jang qiling! Tortinchi bolinma ortga burildi. Ular qochayotgan
qoshinga emas, ozlarini orab kelayotgan dushmanga qarab yugurdilar. Birinchi
toqnashuvning ozidayoq safning oldingi qatori yerga qulab tushdi. Ammo
qolganlari toxtamadi. Ular qalqonlarini bir-biriga yaqin tutib, Taro askarlarining
yolini tosdi. Bu endi oddiy jang emasdi.
Ular galaba qozonish uchun jang qilmayotgan. Ular vaqt sotib olayotgan. Har bir
soniya ormondagi Avelyon askarlarining hayotini saqlab qolardi. Taro askarlari
ularni yorib otishga urindi. Tortinchi bolinma yana saf tortdi. Bir askar yiqildi.
Uning orniga boshqasi keldi. Yana biri yiqildi. Yana biri uning ornini egalladi.
Arden jangning markazida qolib ketdi. Uning yelkasi yaralangan, nafasi
ogirlashgan. Ammo u ortiga qaradi. Avelyon qoshinining asosiy qismi allaqachon
ormon ichiga kirib borayotgan. U ularni korib, ichidan bir narsani his qildi:
Yana ozgina... U yana oldinga qaradi. Taro askarlari tobora kopayib borardi:
Faqat yana ozgina vaqt. Arden qilichini kotardi:
Safni ushla! Tortinchi bolinma yana oldinga tashlandi. Ularning soni tobora
kamayardi.
Ammo ular chekinmadi.
Ardenning koz oldida jang maydoni xiralasha boshladi.
Nafasi ogirlashdi. Qolidagi qilich tobora ogirlashayotgandek tuyulardi. Ammo u
oxirgi marta ormon tomon qaradi. Avelyon bayroqlari daraxtlar orasida goyib
bolayotgan. Arden lablarini sekin qimirlatdi:
Endi boringlar... U yana Taro qoshiniga yuzlandi:
Men bergan vaqt sizlarga yetarli bolsin. Taro qoshini nihoyat ularni yorib
otishga muvaffaq bolganda, tortinchi bolinmaning katta qismi yerda qolgan. Qolgan
askarlar esa yaralangan, qurollari singan holda tarqalib ketishdi. Ularning
64qurbonligi Avelyon qoshiniga kerakli vaqtni bergan. Ormondagi ogir sukut Ormon
ichida Daryus boshchiligidagi asosiy qoshin nihoyat Taro askarlaridan
uzoqlashishga muvaffaq boldi. Ammo ular galaba bilan emas, maglubiyatning
ogirligi bilan toxtadilar.
Askarlar daraxtlar ostiga chokib qolishdi. Kimdir yarasini boglardi. Kimdir suv
izlab atrofga qarardi. Kimdir esa shunchaki yerga otirib, uzoq vaqt jim qoldi. Bir
necha soat oldin yetmish minglab askar bilan jangga kirgan qoshin endi ancha
kamaygan. Shimoldagi qoshin bilan birlashgandan keyin Avelyonning umumiy
kuchi taxminan yetmish ming askar atrofida qolgan.
Ammo bu raqamning ozi ham aldamchi. Ularning bir qismi yarador. Bazilari
jangovar holatda emasdi. Yana ayrimlari esa tortinchi bolinma singari yoqotilgan.
Ormon ichida charchoqdan tashqari boshqa bir narsa ham paydo boldi:
Gazab. Bir askar ornidan turdi:
Biz chekinishni aytgandik... Uning ovozi past, ammo eshitilarli. Yana biri gap
qoshdi:
Agar oldinroq qaytganimizda, bunday bolmasdi. Daryus ularning gaplarini
eshitib turardi. U sekin birinchi askar tomon yurdi:
Menga oson deb oylaysanmi? Askarning boshi egildi. Daryus ikkinchi askarga
qaradi:
Meni bunday natijani xohlaysan deb oylaysanmi? Hech kim javob bermadi.
Daryus bir necha qadam oldinga yurdi. Song butun qoshin tomon qaradi: Men ham
siz nima yesangiz shuni yeyman. Men ham sizdan kora kopiroq dam olmayman.
Sizlar xotirjam uxlashingiz uchun men necha necha tunlarni mijja qoqmay
qoravullikda o'tkazganman.
Orangizda kim men uchun uning ozi men uchun qilgandan kora kopiroq mehnat
qildim deb hisoblaydi? Qani, kimgadur jarohat yetgan bolsa, techining va ularni
menga korsating. Men ham sizlarga ozimnikini korsataman. Daryus zirhini yecha
boshladi. Metall qismlari birin-ketin yerga tushdi. Uning tanasida jangdan qolgan
bir nechta chuqur kesiklar, kokarishlar va eski jarohatlar korinardi. Yelkasidagi
yara hali ham qonab turardi. Kokragida qilich zarbasidan qolgan uzun chiziq bor.
Bilagidagi teri yorilgan. U jarohatlarini yashirishga urinmadi. Askarlarga birma-bir
qaradi:
Lekin modomiki hammangiz ketishni istar ekansiz, unda keting. Barchangiz
keting. Uyga boring va ularga aytinki Lids Chesterni fotihi bo'lgan Magnorni
keraksiz siyosatidan ozod qilgan Daryus Davendorni tashlab keldik deb baqiring!
Ormon yana jimib qoldi. Bu safar hech kim gapirmadi. Faqat uzoqdan yarador
otning xirillagan ovozi eshitildi. Daryus zirhini yana kiydi. U qoshin oldidan hech
narsa demay otib ketdi. Ammo bu safar uning ortidan hech kim norozilik
bildirmadi. Tarixiy-siyosiy qissa va strategik kurashlar xronikasi Avelyon va
65Yamato yilnomalari 1214-YIL, IYUN LIDS JANGI Taro qoshini Lids qalasiga chekinib
kirganidan beri Daryus uning atrofidagi harakatlarni kuzatib kelardi.
Lids Avelyon uchun oddiy qala emasdi. U Avelyonning shimoliy hududlarini
janubdagi asosiy savdo yollari bilan boglaydigan eng muhim yollardan birini
nazorat qilardi. Lids qoldan ketsa, Avelyon qoshini Taro hududlariga chuqurroq
kirib borishi va Taroning ichki shaharlariga olib boradigan yollarni ochishi
mumkin.
Shuning uchun Daryus hujumni kechiktirmadi.
Tong otishi bilan Avelyon qoshini Lids tomon yurdi.
Ammo Daryus bilmagan bir narsa bor. Taro qiroli Edward Lidsni himoya qilish
uchun ozining butun qoshinini qala ichiga joylashtirmagan. U qoshinining bir
qismini Lidsning shimol va janubidagi zich ormonlarga yashirib qoygan.
Bu qaror tavakkal. Ammo Edward Lidsning qulashini oddiy maglubiyat emas,
butun garbiy frontning buzilishi deb bilardi.
Shuning uchun u Avelyon hujumini kutdi.
Dastlab hammasi Daryus kutganidek kechdi.
Avelyon askarlari qala devorlariga yaqinlashdi.
Taro askarlari yuqoridan oq yogdira boshladi.
Qamal qurollari oldinga surildi. Bir necha soat davometgan jangdan keyin
Avelyon qoshini Lids mudofaasini yorib kirishga yaqinlashdi.
Ana shunda ormondan Taro askarlari chiqib keldi.
Avval shimoldan.
Keyin janubdan. Bir necha daqiqa ichida Avelyon qoshini ikki tomondan hujum
ostida qoldi.
Orqada esa Taroning yashirin qoshini paydo boldi.
Daryus vaziyatni darhol tushundi.
Bu hujum emasdi.
Bu tuzoq. Taro qoshini Avelyonni qala bilan ormon orasida qamab qoygan.
Oldinda Lids.
Ikki yonda Taro askarlari.
Orqada esa chekinish yoli yopilgan.
Avelyon safida tartibsizlik boshlandi.
Orqaga chekinish yoli yoq! degan baqiriqlar eshitildi.
Daryus atrofga qaradi.
Uning qoshini son jihatdan hali ham katta. Ammo katta qoshin ham chiqish yoli
bolmasa, tuzoqqa tushgan qoshindir.
66Markazni yorib otamiz! buyurdi u. Avelyonning birinchi va ikkinchi diviziyalari
oldinga tashlandi.
Ammo Taro askarlari safni mahkam ushlab turardi.
Har bir urinish yana orqaga qaytarildi.
Daryus vaziyat tobora yomonlashayotganini tushundi. Agar yana bir necha soat
shu holatda qolishsa, butun qoshin qirilib ketishi mumkin.
Shunda uning nigohi tortinchi diviziyaga tushdi.
Bu diviziya frontning eng ogir nuqtasida turardi.
Daryus qomondoniga qaradi.
U hech narsa demadi.
Ammo ikkalasi ham bir-birini tushundi.
Tortinchi diviziya oldinga chiqishi kerak edi. Ular Taro qoshinining eng zich
joylashgan qismiga hujum qilib, yol ochishlari lozim edi.
Bu oddiy hujum emasdi.
Bu qurbonlik.
Tortinchi diviziya oldinga tashlandi.
Ularning safi Taro askarlari bilan toqnashdi.
Birinchi qatordagi askarlar yiqildi.
Ikkinchi qatordagilar ularning ornini egalladi.
Uchinchi qatordagilar esa yana oldinga yurdi.
Taro qoshini qarshilik korsatdi.
Ammo tortinchi diviziya chekinmadi.
Ular asta-sekin Taro safini ichkaridan yorib bordi. Nihoyat, Avelyon qoshinining
asosiy qismi uchun tor bolsa-da, chiqish yoli ochildi. Daryus darhol buyruq berdi:
Barcha bolinmalar! Shu yoldan chekining! Askarlar birin-ketin ochilgan
yolakdan chiqib keta boshladi.
Ammo tortinchi diviziya qolib ketdi. Ularning vazifasi asosiy qoshin chiqib
ketguncha Taro askarlarini ushlab turish.
Daryus oxirgi marta ortiga qaradi.
Tortinchi diviziya hali ham jang qilardi.
Ularning safi tobora kamayib borayotgan.
Ammo ular chekinmadi. Avelyon qoshinining songgi bolinmalari ham yolakdan
chiqib ketgach, Taro askarlari tortinchi diviziyani har tomondan orab oldi.
Daryus mushtini qisdi.
67Ammo u buyruq bermadi. Chunki agar ortga qaytsa, qurbon bolganlarning
hammasi behuda halok bolardi.
Avelyon qoshini Lidsdan uzoqlashdi. Jang tugaganida tortinchi diviziyaning
katta qismi maydonda qolgan. Daryus esa oz qoshinining qolgan qismini Lidsdan
yetarlicha uzoqdagi ochiq maydonga olib chiqdi.
U otidan tushdi.
Atrofida minglab yarador askarlar bor. Kimdir dostini izlar, kimdir yarador
sherigini kotarar, yana kimdir jim otirardi.
Daryus uzoq vaqt hech narsa demadi.
U Lids tomonga qarab turardi.
Taro qoshini qala ustida oz bayrogini kotargan.
Edwardning tuzogi ishlagan.
Ammo Daryus bitta narsani anglab yetdi.
Taro kuchsiz emasdi. Aksincha, ular Daryus kutganidan ham kuchliroq va
ehtiyotkorroq. Lidsni egallash uchun yuborilgan qoshin katta yoqotish bilan ortga
qaytgan.
Taroning asosiy kuchlari esa hali ham saqlanib qolgan. Avelyonning ozi esa endi
jangni davom ettirish uchun avvalgidek imkoniyatga ega emasdi. Daryus shu
yerning ozida urushning maqsadini ozgartirdi. Endi Taroning poytaxtini egallash
birinchi vazifa emasdi.
Endi eng muhim narsa Avelyonning ozini saqlab qolish. Chunki agar Taro qayta
guruhlanib, Avelyon hududiga chuqur kirib kelsa, bu urush butunlay boshqa tus
olardi.
Daryus qoshinlariga qaradi.
Ular charchagan.
Ammo hali tirik.
Shu narsa hozircha eng muhim. Daryus bir zum jim qoldi. Song askarlar tomon
bir qadam tashladi. Lekin men sizlardan qorqmaslikni soramayman. Qorquv
dushman oldida turgan har bir odamning yuragida boladi. Men sizlardan qorquvni
yoqotishni emas, unga qaramay oldinga yurishni sorayman.
U atrofidagi askarlarga birma-bir qaradi. Bugun biz yutqazgan bolishimiz
mumkin. Ammo bu urush tugagani degani emas. Biz hali tirikmiz. Bizning
qilichlarimiz hali qolimizda. Bizning uylarimiz hali ortimizda. Oilalarimiz hali bizni
kutmoqda.
Daryus qilichining dastasini mahkam ushladi. Taro bizni sindirdik deb oylayapti.
Ular xato qilishayotganini bugun korsatamiz. Biz ortga chekinayotganimiz maglub
bolganimiz uchun emas. Biz ertaga yana jang qilish uchun tirik qolayapmiz.
68Uning ovozi balandlashdi. Shuning uchun agar ketmoqchi bolsangiz keting.
Ammo qoladiganlar... bugun oz nomini qon bilan yozadi!
Bir necha soniya sukunat hukm surdi.
Song askarlardan biri qilichini baland kotardi.
Avelyon uchun! Boshqalar ham uning ortidan baqira boshladi:
Avelyon uchun!
Daryus qilichini osmonga kotardi.
Unda menga ergashinglar! DARYUSNING QARORI Lids jangidan keyingi kun
Avelyon qoshini yangi qarorgohga joylashdi.
Harbiy kengashda Daryus oldiga xarita yoyildi. Taro qoshini Lidsni qayta
taminlab, yaradorlarini qala ichiga joylashtirgani va qoshinining asosiy qismini
qayta guruhlayotgani haqida xabar kelgan. Shu bilan birga, Taro qoshinining
oldingi bolinmalari Avelyon chegarasi tomon harakatlana boshlagani haqida ham
ma'lumot yetib kelgan.
Ular bizni taqib qilmoqda, dedi qomondonlardan biri.
Daryus xaritaga tikildi.
Qancha vaqtda chegaramizga yetib kelishadi? Agar yol ochiq bolsa, bir necha
hafta. Ammo ular ham Lidsdagi jangdan keyin qoshinini qayta tiklashi kerak.
Shuning uchun bizda oz bolsa-da vaqt bor.
Xonada jimlik chokdi.
Daryus barmogini xaritada Avelyon tomon surdi.
Biz ularga yana ochiq maydonda qarshi chiqolmaymiz.
Unda nima qilamiz? soradi qomondon.
Daryus javob bermadi.
Uning koz oldida Lidsdagi jang turardi.
Tortinchi diviziyaning songgi jangi.
Qala devorlaridagi Taro bayrogi.
Va Avelyonning chekinayotgan askarlari.
Daryus nihoyat boshini kotardi.
Bizga vaqt kerak.
Vaqt?
Ha.
U xaritaning garbiy va sharqiy tomonlariga qaradi. Taro bizni faqat kuch bilan
yengmoqchi. Demak, biz ularning kuchini yolgiz ozimiz qarshi olmasligimiz kerak.
Ittifoqchilarmi?yi Daryus sekin bosh irgadi.
69Ittifoqchilar. Ammo bu sozning ozi ham xonadagi hech kimni tinchlantirmadi.
Avelyonning haqiqiy ittifoqchisi deyarli yo‘q.
Daryus esa bir necha soniya oylab turdi.
Song uning xayoliga sharqdagi qirollik keldi.
Yamato. Yamato Avelyondan sharqda, tog tizmalari va savdo yollari ortida
joylashgan kuchli qirollik. Ular Taro bilan bevosita chegaradosh emasdi, ammo
Taro Avelyonni egallasa, uning garbiy va janubiy hududlari orqali Yamato bilan
savdo qiladigan yollar Taro nazoratiga otardi.
Yamato kuchli.
Ammo oxirgi hisobotlar boshqa narsani korsatgan.
Ularning omborlari boshab borayotgan.
Xalq orasida oziq-ovqat narxlari oshayotgan.
Daryus stol ustidagi hisobotni oldi.
Yamato.
Qomondonlardan biri hayron bolib qaradi.
Ular bizga yordam beradimi?
Daryus uning koziga qaradi.
Yordam soramaymiz.
U xaritaga qolini qoydi.
Ularga kerak bolgan narsani beramiz. Avelyon qirolligining markaziy omborlari
oddiy bir necha ombordan iborat emasdi. Qirollikning shimoliy va markaziy
viloyatlarida yillar davomida yigilgan davlat zaxiralari mavjud. Daryus urush
boshlanishidan oldin bu zaxiralarning katta qismini yana toldirishni buyurgan. Shu
sababli Avelyonning strategik don zaxirasi tort million tonnadan oshgan.
Bu miqdor qirollik uchun oddiy boylik emasdi. Bu urush paytida butun bir
xalqni uzoq vaqt boqishga yetadigan davlat quroli. Daryus shu zaxiraning bir
qismini urushdagi eng kuchli diplomatik qurolga aylantirishga qaror qildi.
Yamato oziq-ovqatga muhtoj.
Biz esa qoshinga muhtojmiz, dedi qomondon.
Daryus bosh irgadi.
Aynan shuning uchun ular bilan gaplashamiz. DARYUS DAVENDORNING
YAMATO QIROLI RYUMIGA MAKTUBI Yamato qiroli Ryumiga, Sizga bu maktubni
dostlik haqida balandparvoz sozlar aytish uchun emas, ikki qirollikning kelajagini
belgilaydigan masala yuzasidan yollayapman. Taro bilan bolayotgan urush tobora
chozilmoqda. Bu urush faqat Avelyonning chegaralarida kechayotgan jang emas.
Uning oqibatlari Yamato chegaralarigacha yetib borishi mumkin.
70Bugun Taro kuchaymoqda. Agar ular Avelyonni zaiflashtirib, bizni janubdan
siqib chiqarsa, keyingi navbat kimga kelishini menimcha, siz mendan yaxshiroq
tushunasiz. Shuning uchun sizdan oddiy ittifoq soramayman. Men sizga kelishuv
taklif qilaman. Avelyon Yamato xalqiga zarur miqdorda bugdoy, gosht, tuz va
boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini yetkazib beradi.
Buning evaziga Yamato qoshini Taro bilan bolayotgan urushda Avelyon
tomonida jangga kiradi. Men sizdan Yamato askarlarining qonini bekorga tokishni
sorayotganim yoq. Aksincha, men sizga shunday imkoniyat beryapmanki, Yamato
askarlari jang maydonida oz qirolligi uchun ham kurashadi. Agar Yamato bugun bu
urushdan chetda qolsa, Taro maglub bolgan taqdirda ham, ularning kuchi kelajakda
yana tiklanadi.
Shuning uchun tanlov sizniki. Daryus Davendor Avelyon qiroli YAMATO SAROYI
VA MUHOKAMA Qirollik kengashi xonasida ogir sukunat hukm surardi. Uzun
stolning boshida Yamato qiroli Ryumi otirardi. Uning ikki tomonida bosh vazir,
harbiy maslahatchi, xazinachi va qirollikning boshqa yuqori martabali amaldorlari
joylashgan. Stol ustida esa bitta maktub yotardi. Daryus Davendorning muhri hali
ham uning chetida korinib turardi.
Ryumi maktubni yana bir bor qoliga oldi.
Demak, u bizga oziq-ovqat beradi... dedi u past ovozda. Buning evaziga
qoshinimizni Taro bilan urushga yuborishimizni xohlaydi.
Bosh vazir Arman qollarini koksiga qoydi.
Ha, hazratlari.
Va u buni yordam deb atayapti.
Harbiy maslahatchi kulimsiradi.
Bu yordam emas. Bu almashinuv.
Xazinachi boshini qimirlatdi.
Ammo juda foydali almashinuv.
Ryumi unga qaradi.
Tushuntir. Oxirgi ikki oyda qirollik omborlaridagi don zaxirasi ancha kamaydi.
Agar qish odatdagidan qattiq kelsa, xalq orasida narxlar kotariladi. Agar urush
chozilsa, bundan ham yomon boladi.
U maktubga ishora qildi. Avelyon esa aynan bizga kerak bolgan narsani taklif
qilyapti. Harbiy maslahatchi darhol gapga qoshildi: Ammo evaziga bizning
askarlarimiz jang qiladi. Bizning odamlarimiz halok boladi.
Xonada yana sukunat chokdi.
Ryumi maktubga tikildi.
Daryus buni biladi.
71Bosh vazir boshini egdi.
Albatta biladi.
Unda nega bunday ochiq yozdi?
Arman bir necha soniya jim turdi.
Chunki u bizni majburlamoqchi emas.
Ryumi qoshini kotardi.
Ishonching komilmi? Yoq, hazratlari. U bizga tanlov berayotgandek
korsatmoqda. Ammo aslida tanlovimizni ozi shakllantirib qoygan.
Harbiy maslahatchi stolga biroz egildi. U ikki narsani bir-biriga boglagan:
oziq-ovqat va Taro xavfi.
Ryumi sekin kuldi. Demak, biz bu urushda kimning dosti bolishimizni
tanlamayapmiz. Biz qaysi dushmanning kuchayishiga yol qoymasligimizni
tanlayapmiz.
Arman bosh irgadi.
Siz rozi bolishga qaror qildingizmi? Ryumi ornidan turdi va deraza tomon yurdi.
Tashqarida saroy hovlisida askarlar mashq qilardi.
Men Daryusning dosti bolish uchun rozi bolmayapman. Men Yamato
qirolligining manfaatlari uchun rozi bolyapman. Avval yigirma ming askar.
Harbiy maslahatchi bosh egdi.
Buyrugingiz bilan.
Ryumi stol ustidagi maktubni oldi. Daryus Davendorga javob yozing. Yamato
sulhga rozi. Ammo unga ayting... Yamato qilichi hech qachon tekin kotarilmaydi.
Daryusning haqiqiy rejasi Avelyon elchisi ortga qaytdi va xabarni Daryusga
yetkazdi.
Yamato qiroli Ryumi taklifni qabul qilgan. Buni eshitgan Daryusning yuzida bir
lahzaga mamnunlik paydo boldi.
U elchiga boshqa hech narsa demadi.
Meni yolgiz qoldiring.
Elchi tazim qilib, xonadan chiqdi.
Eshik yopilgach, xona yana sukunatga chomdi. Daryus bir necha soniya joyida
turdi. Song kiyimi ichidan buklangan bir xaritani chiqardi.
U xaritani stol ustiga yoydi. Unda Avelyon, Taro, Yamato, Aragon va Kastilya
qirolliklari birin-ketin belgilangan.
Daryus xaritaga uzoq tikildi.
Barmoqlari avval Taro ustida toxtadi.
Keyin Yamato tomon siljidi.
72Song Aragon va Kastilyaga qaradi.
Bu endi faqat Taro haqida emas, dedi u past ovozda.
U bir muddat jim qoldi. Daryus dastlab Taro qirolligini tor-mor etishni
rejalashtirgandi. Agar Taro qulaganida, Avelyon shimoliy chegarasidagi eng katta
xavfdan qutulardi.
Ammo urush har doim reja boyicha ketmasdi.
Agar Taro yolgiz qolmasa-chi?
Agar boshqa qirolliklar uning tomoniga otsa-chi?
Daryus buni ham hisobga olgandi. Lekin u bitta narsani yaxshi bilardi:
dushmanlar sonining kopayishi Avelyon uchun xavfni oshirardi. Shu bilan birga,
ular bir-biriga boglangan sari ularning zaif tomonlari ham kopayardi. Shuning
uchun Daryus har bir ehtimol uchun alohida yol tayyorlab qoygandi.
Yamato esa eng qiyin masala.
Ular Avelyonga ishonmasdi. Daryus ularni shunchaki vadalar bilan oz tomoniga
ogdira olmasligini bilardi. Shu sababli u tort yil davomida boshqa yolni tanlagandi.
Avelyonning Yamato bilan chegaradosh hududlarida yangi suv omborlari, kanallar
va sugorish tarmoqlari qurdirildi.
Chegaradagi ayrim irmoqlarning oqimi ozgartirildi.
Suvning katta qismi Avelyon dalalariga yonaltirildi.
Bu ish bir kunda amalga oshirilmagan. Birinchi yil Yamato dehqonlari hosilning
avvalgidan kamroq bolganini sezishdi.
Ikkinchi yil tanqislik kuchaydi.
Uchinchi yil ayrim qishloqlarda don yetishmay qoldi. Tortinchi yilga kelib,
Yamato saroyi buni oddiy hosilsizlik emas, davlat xavfsizligiga tahdid deb qabul qila
boshladi.
Ammo Daryus Yamato'ni butunlay ochlikka tashlamadi.
Aksincha, eng kerakli paytda Avelyon don yubordi.
Bugdoy.
Un.
Quritilgan gosht.
Tuz.
Avelyonning omborlari Yamato uchun ochildi.
Buning evaziga Daryus pul talab qilmadi.
U askar talab qildi. Avelyon Yamato'ni oziq-ovqat bilan taminlaydi, dedi u bir
necha oy oldin yuborilgan xatida. Yamato esa Avelyon tomonida jang qiladi.
Bu taklif Yamato uchun yoqimli emasdi.
73Ammo tanlov ham kop emasdi. Yamato Avelyon bilan urushsa, oziq-ovqat
taminotini yoqotardi.
Tinch qolsa, ocharchilik tobora kuchayardi. Avelyon bilan ittifoq ise ularga ham
oziq-ovqat, ham kuch berardi. Shunday qilib, Yamato avval yigirma ming askar
yubordi.
Keyinchalik yana qirq ming askar yolga chiqdi. Jami oltmish ming Yamato askari
Avelyon tomonida jang qilishga tayyor.
Daryus esa xaritaga qarab turardi.
U bir narsani aniq bilardi. Endi urush faqat ikki qirollik ortasidagi urush emasdi.
Taro ham yolgiz qolishni istamasdi. Daryus bunga hayron bolmadi, ammo buni
oldindan aniq bilgan ham emasdi. Taro qiroli Edvart Yamato qoshinlari haqida
xabar olgach, ozining ittifoqchilarini izlay boshladi.
Kastilya betaraf qolishni tanladi.
Ammo Aragon boshqa qarorga keldi. Aragon Taro tomonida urushga kirish
uchun ellik ming askar yuborishga rozi boldi. Buning evaziga urushdan keyin
garbdagi ayrim hududlar va savdo yollarida imtiyozlar olishni talab qildi.
Daryus bu xabarni eshitganda uzoq vaqt jim qoldi. Aragonning qoshilishi uning
dastlabki rejasini murakkablashtirardi.
Ammo u xaritaga yana bir bor qaradi. Ikki davlatning bitta urushga kirishi
Avelyon uchun xavfni oshirardi. Shu bilan birga, Taro endi Aragon bilan kuchlarini
bolishga majbur bolardi.
Agar urush chozilsa, ular ham yoqotish korardi. Daryus buni imkoniyatga
aylantirish mumkinligini tushundi.
U barcha voqealarni oldindan bilmagan.
Ammo u kutilmagan voqealardan foydalanishni bilardi.
Daryus xaritaning markaziga qaradi.
Avelyon.
Uning nigohi bir necha lahza shu nomda qotib qoldi.
Keyin barmoqlari xarita boylab sekin yurdi.
Taro.
Yamato.
Aragon.
Kastilya. Ularning orasidagi chegaralar, daryolar, toglar va yollar uning koz
oldida bir- biriga ulanayotgandek.
Tort yil. Tort yil davomida u faqat bitta urushga tayyorlanmagan. U butun
qitaning kelajagini ozgartirish uchun zamin yaratgan.
74Taro birinchi tosiq.
Yamato kerakli ittifoqchi.
Aragon kelajakdagi dushman yoki boysunuvchi qirollik.
Kastilya esa hali chetda turardi.
Daryus bularning barchiga qarab, sekin nafas oldi. Uning kozlarida endi jangga
tayyorgarlik emas, undan ham kattaroq bir maqsad aks etardi.
U qolini Avelyon ustiga qoydi.
Bir kun kelib...
U barmogini xarita boylab olib bordi.
Bir qirollikdan ikkinchisiga.
Bir chegaradan boshqasiga.
Bu chegaralarning hech biri qolmaydi.
U Taro tomoniga qaradi.
Taro ham.
Keyin Yamato.
Yamato ham.
Aragon.
Aragon ham.
Daryus bir lahza jim qoldi.
Hammasi.
U xaritaga egildi.
Bitta qonun. Bitta tartib. Bitta bayroq.
Uning barmogi yana Avelyon belgisiga qaytdi.
Avelyon bayrogi ostida.
Daryus buni oddiy bosib olish deb bilmasdi. Uning nazarida qita asrlar
davomida bir-biri bilan urushib kelgan qirolliklarga bolinib ketgandi. Har bir
chegara yangi urushning sababi, har bir taxt esa yangi qon tokilishining
boshlanishi.
Bir davlat kuchayardi.
Ikkinchisi unga qarshi ittifoq tuzardi.
Keyin yangi urush boshlanardi.
Yana odamlar olardi.
Yana qishloqlar yonardi.
75Yana bolalar och qolardi. Daryus buni tugatishning yagona yoli bitta markaziy
hokimiyat deb ishongan.
Ammo u bitta narsani ham yaxshi bilardi.
Tinchlikni xohlash bilan tinchlik ornatib bolmaydi.
Avval kuch kerak.
Keyin qorquv.
Keyin boysunish.
Va nihoyat yagona davlat.
Shu sabab uning rejasi Taro bilan tugamasdi.
Taro faqat boshlanish.
Daryus xaritani yana bir bor kozdan kechirdi.
U hali galaba qozonmagan. Ammo endi uning oldida bitta urush emas, butun
qita turardi.
Men bu qitani birlashtiraman, dedi u past ovozda.
U bir lahza jim qoldi.
Hatto buning uchun butun umrim kerak bolsa ham.
Daryus xaritani sekin yigishtirdi. * * * MAGNUS Bu paytda Magnus ham bekor
otirmayotgandi. U Daryusga ochiq qarshi chiqishning hozircha imkonsizligini
tushunardi.
Magnusning qoshini yo‘q.
Xalq oldidagi tasiri ham hali yetarli emasdi. Daryus esa saroy, qoshin va davlat
boshqaruvini toliq nazorat qilardi.
Shuning uchun Magnus boshqa yolni tanladi. U eski oilalarning vakillari bilan
yashirincha uchrasha boshladi. Daryus hokimiyatga kelishidan oldin Magnus
oilasiga sodiq bolgan ayrim kishilar hali ham tirik.
Ularning bazilari saroyda xizmat qilardi.
Bazilari esa chekka hududlarda yashardi. Magnus ularning barchasini birdaniga
oz tomoniga ogdirmadi.
U faqat esladi.
Kim sodiq?
Kim qorqadi?
Kim Daryusga xizmat qiladi?
Kim esa kerakli vaqtda qaror qabul qilishi mumkin?
U hali hech qanday qozgolon boshlamagan. Ammo u allaqachon ozining birinchi
qadamlarini tashlayotgandi. * * * JANG KUNI Yamato qoshinlarining qolgan qirq
76ming askari yetib kelgach, Avelyon qoshinlari bilan birlashdi.
Avelyon 70 ming.
Yamato 60 ming.
Jami 130 ming askar. Ularning qarshisida esa Taro va Aragonning birlashgan
qoshini turardi.
Taro 150 ming.
Aragon 50 ming.
Jami 200 ming. Tong otishi bilan ikki qoshin bir-biriga qarshi saf tortdi. Taro
qoshinining markazida ogir qurollangan piyodalar joylashgan.
Qanotlarda otliq va yengil qoshinlar turardi.
Aragon qoshini esa janubiy qanot boylab joylashgan. Daryus Yamato
qoshinlarining asosiy qismini chap qanotga qoydi. Uning vazifasi oddiy edi:
Aragonning markazga yorib kirishiga yol qoymaslik.
Avelyon otliqlari esa ong qanotda kutib turardi. Daryus ularga hujum qilish
uchun shoshilmaslikni buyurgandi.
U dushmanning safida boshliq paydo bolishini kutardi.
Quyosh kotarilishi bilan jang boshlandi.
Kamondorlar birinchi bolib oq uzishdi.
Osmon bir lahzaga qora nuqtalar bilan toldi.
Keyin minglab oqlar ikki qoshin orasiga yogildi.
Qalqonlar zarbadan qarsilladi.
Birinchi safdagi askarlar yiqildi. Ortidagilar esa ularning ustidan oshib, oldinga
yugurdi.
Kop otmay, ikki qoshin bir-biriga urildi.
Qilichlar qalqonlarga urildi.
Nayzalar sindi.
Otlar kishnadi.
Jang maydoni chang va qonga toldi.
Dastlab hech bir tomon ustunlik qila olmadi. Ammo vaqt otgan sari Taroning son
jihatdan ustunligi sezila boshladi.
Ular yangi askarlarni oldingi saflarga yuborardi. Daryus esa Avelyon zaxiralarini
markazga tashlashga majbur boldi. Tushga yaqin ikki tomonning yoqotishlari on
minglabga yetdi. Avelyon va Yamato qoshini taxminan on ikki ming askaridan
ayrilgandi.
77Yana yetti mingga yaqini ogir yaralangan. Taro va Aragon ham toqqiz mingga
yaqin askaridan ayrilgan, olti mingdan ortigi yaralangandi.
Ammo Taroning zaxirasi hali kop.
Daryus buni kordi. Agar jang shu tarzda davom etsa, vaqt Taro tomonida
ishlardi. Shu payt Taro markazidagi yangi bolinmalar oldinga tashlandi.
Ular Avelyonning charchagan markaziga urildi.
Qalqonlar bir-biriga yopishib qoldi. Oldingi safdagi askarlar ortga chekinishga
uringanida, orqadan kelayotgan bolinmalar bilan toqnashib ketishdi.
Bir necha daqiqada markazda tartib buzildi.
Safni ushlang! degan qichqiriqlar eshitildi.
Ammo buyruqlar shovqin ichida yoqolib ketardi.
Taro piyodalari bundan foydalanib, oldinga siljidi.
Avelyonliklar ortga qadam tashlashga majbur boldi. Shu payt Aragonning otliq
bolinmalari janubiy qanotdan aylanib otib, Yamato qoshinlarining yon tomoniga
zarba berdi. Yamato askarlari qalqonlarini bir-biriga tutashtirib, safni saqlab
qolishga urindi. Ammo otliqlar ikkinchi marta hujum qilganida, chap qanotdagi bir
necha bolinma yorilib ketdi.
Qochayotgan askarlar ortlaridan kelayotganlarga yol bermay, safni yanada
chalkashtirib yubordi.
Daryus vaziyatni kordi.
Zaxirani chap qanotga yuboring!
Buyruq bajarildi. Yangi askarlar Yamato qoshinlari orasidagi boshliqni toldirish
uchun yugurib keldi.
Ular Aragon otliqlarining oldini olishdi. Ammo buning evaziga yana minglab
askarlar jangga tashlandi. Qilichlar, nayzalar va oqlar orasida odamlar birin-ketin
yiqilardi. Jang endi oddiy toqnashuv emas, butun safning omon qolish kurashiga
aylangandi. Bir necha soat ichida maydonning ayrim qismlarida jasadlar shu qadar
kopaydiki, tirik askarlar yurish uchun ularning orasidan yol ochishga majbur
bolishdi.
Daryus buni kordi. U endi bu jangni galaba bilan tugatish tobora
qiyinlashayotganini tushunardi.
Ammo vaqt yutish hali ham mumkin.
Shunda u markazga qaradi.
U yerda Taro qiroli Edvart turardi.
Daryus uzoqdan uning atrofidagi qoriqchilarni kuzatdi.
U qaror qildi. Agar qirol yiqilsa, Taro qoshinining boshqaruvi izdan chiqishi
mumkin.
78Bu urushni bir zarbada tugatmasdi. Ammo Avelyonning chekinishi uchun vaqt
yaratishi mumkin.
Daryus qilichini mahkam ushladi.
Men bilan boringlar! U eng tajribali otliqlarini ergashtirib, markaz tomon otildi.
* * * SONGGI JANGI Daryus Taro qirolining oldiga yetib kelganida, uning atrofidagi
askarlar darhol oldinga chiqishdi. Bir necha qilich bir vaqtning ozida Daryusga
qarab sanchildi.
U birinchisini qaytardi.
Ikkinchisidan egilib qochdi. Uchinchisining zarbasini qalqoni bilan tosib, otidan
sakrab tushdi.
Atrofida uning eng tajribali otliqlari jang qilardi.
Ammo Daryusning nigohi faqat bitta odamda.
Edvart.
U qilichini kotardi.
Edvart!
Taro qiroli uning ovozini eshitib, oldinga chiqdi.
Ikki hukmdor bir-biriga qarab qoldi. Atrofdagi minglab askarlar jang qilayotgan
bolsa-da, osha lahzada ikkalasi uchun ham butun maydon jimib qolgandek.
Edvart qilichini kotardi.
Nihoyat, ozing kelding.
Daryus javob bermadi.
U qilichini mahkam ushladi.
Keyingi lahzada Edvart tashlandi.
Birinchi zarba.
Daryus uni qaytardi.
Ikkinchisi.
Daryus yana tosdi. Uchinchi zarba shunchalik kuchli kelgandiki, Daryus bir
necha qadam ortga sirgalib ketdi.
Edvart ortidan bostirib bordi. Ammo Daryus birdan yon tomonga burilib, uning
qilichini chetlab otdi va qilichining dastasi bilan Edvartning yuziga urdi.
Qirol gandiraklab ketdi.
Daryus imkonni boy bermadi. U oldinga tashlanib, qilichini Edvartning yon
tomoniga sanchishga urindi.
Edvart vaqtida burilib oldi.
Zarbasi zirhga tegdi.
79Metall qarsilladi.
Daryus yana hujum qildi.
Bir zarba.
Ikki zarba.
Uchinchisi.
Edvartning himoyasi bir lahzaga buzildi.
Daryus uning yelkasiga keskin zarba berdi.
Zirh yorildi.
Qon chiqdi.
Edvart bir tizzasiga tushib qoldi.
Ammo darhol yana turdi.
Hali tugamadi, dedi u nafasini rostlab.
Daryusning yuzida sovuq tabassum paydo boldi.
Men ham shuni kutgandim.
Edvart yana hujum qildi.
Bu safar uning zarbalari yanada ogir.
Daryus bir necha marta ortga chekindi.
Qilichlar toqnashgan sari uchqunlar sachrardi. Atrofdagi askarlar ikki hukmdor
atrofida aylana hosil qilib, ularga yaqinlashishga jurat qilolmasdi.
Daryusning yelkasiga qilich tegdi.
Qon zirh ostidan oqib chiqdi.
U bir lahza kozlarini yumdi.
Keyin yana hujumga otdi.
Uning zarbalari tobora shiddatli bolib borardi.
Edvart bir zarbani qaytardi.
Daryus ikkinchisini.
Uchinchi zarba Daryusning yon tomoniga tegdi.
Ammo Daryus qadam ham chekinmadi. U Edvartning qilichini pastga urib
yubordi va togridan- togri uning koksiga zarba berdi.
Edvart ortga uchib ketdi.
Zirhida chuqur kesik paydo boldi.
U zorga tik turardi.
Daryus esa uning qarshisida qon ichida turardi. Uning nafasi ogirlashgan, chap
yelkasidan qon oqayotgan.
80Ammo qilichi hali ham qolida.
Taslim bol, dedi Edvart.
Daryus boshini sekin chayqadi.
Men taslim bolish uchun bu yerga kelmadim.
Edvart baqirib, yana tashlandi.
Daryus ham uning tomon yugurdi.
Ikki qilich bir vaqtning ozida havoni yorib otdi.
Daryus Edvartning zarbasini chetlab otdi.
Ammo shu lahzada yaralangan oyogi unga pand berdi.
Oyogi ostidagi qon va loy aralash yer sirpanchiq.
Daryusning muvozanati buzildi. Edvart bundan foydalanib, qilichini uning
koksiga sanchdi.
Qilich zirhni yorib otdi.
Daryusning tanasi bir lahza qotib qoldi.
Atrofdagi shovqin yana quloqlaridan uzoqlashdi.
Ammo u yiqilmadi.
U Edvartning qilichiga qaradi.
Keyin qirolning kozlariga. Daryus titragan qollari bilan qilich dastasini ushlab,
uni oz tanasidan chiqarib yubordi.
Qon koksidan oqib tushdi.
Edvart hayrat bilan ortga qadam tashladi.
Daryus esa hali ham tik turardi.
U qilichini kotardi.
Ammo qoli endi avvalgidek kuchli emasdi.
Shunga qaramay, u yana bir bor Edvart tomon yurdi.
Bir qadam.
Yana bir qadam.
Edvart ham ortga chekinmadi.
Daryus zarba berdi.
Edvart uni qaytardi.
Daryus yana urdi.
Yana qaytarildi.
Uchinchi marta. Bu safar qilichlar toqnashganda Daryusning qoli boshashdi.
Qilich yerga tushdi.
81Daryus tizzalariga chokdi.
Edvart qilichini tushirdi.
Ammo Daryus boshini kotardi.
U hali tirik.
Hali taslim bolmagandi.
U qollari bilan yerga tiralib, yana turishga urindi. Bir necha soniya davomida u
tanasini kotarishga harakat qildi.
Ammo kuchi qolmagandi.
U yana tizzalariga chokdi. Atrofdagi jang shovqini asta-sekin
uzoqlashayotgandek tuyuldi.
Daryusning koz oldi xiralasha boshladi. Va shu xiralik orasida u tort yil oldingi
qishni kordi.
Avelyonning chekka qishloqlaridan biri.
Qor.
Sovuq.
Bosh omborlar. U osha kuni qishloqqa kirganida, kochada deyarli hech kim yo‘q.
Uylarning eshiklari yopiq.
Morilaridan tutun chiqmasdi.
Odamlarning yuzlarida esa umid qolmagandi.
Shunda u bir ayolni korgandi. Ayol qolidagi songgi nonni bolalariga bolib
berayotgandi.
U ozi esa hech narsa yemagandi.
Daryus osha kuni hech narsa demagandi.
Ammo bu manzara uning xayolida qolib ketgandi. Ertasi kuni u qirollik
omborlarini ochishni buyurgandi.
Don qishloqlarga yuborildi.
Keyin yollar tamirlandi.
Savdo yollari ochildi. Qoshin uchun oziq-ovqat va maosh muntazam yetkazila
boshlandi.
Yangi suv omborlari qurildi.
Yangi dalalar ochildi.
Tort yil.
Faqat tort yil.
Ammo Avelyon ozgargandi.
Osha qishloq ham.
82Bozorlar yana odamlar bilan tolgandi.
Omborlarda bugdoy bor.
Bolalar ochlikdan emas, oyin uchun yugurardi. Daryus bularning barchasini koz
oldida korgandek boldi.
Uning lablari titradi.
U toj haqida oylamadi.
Hokimiyat haqida ham emas.
U ozining yolgiz hayotini esladi.
Uning oilasi yo‘q.
Xotini ham.
Farzandlari ham. U ortida oz familiyasini davom ettiradigan hech kimni
qoldirmasdi.
Ammo u birdan bitta narsani tushundi.
Uning ortida boshqa narsa qolardi.
Avelyon.
U himoya qilgan xalq.
U qayta tiklagan shaharlar.
Ochlikdan qutqarilgan bolalar.
Qayta ekilgan dalalar.
Daryusning kozidan bir tomchi yosh oqdi.
U buni ozi ham sezmagan.
Uning nafasi tobora ogirlashdi.
U yerga qaradi.
Qon tomchilari tuproqqa singib borardi.
Ammo u hali taslim bolmagandi.
Daryus bor kuchini yigib, yana boshini kotardi. Uning nigohi jang maydonida
sochilib ketgan Avelyon askarlariga tushdi.
Ularning bazilari jang qilardi.
Bazilari yarador holda yerda yotardi.
Bazilari esa Daryusga qarab qolgan.
Daryus chuqur nafas oldi.
Keyin bor ovozi bilan baqirdi:
Jangchilarim!
Ovozi jang shovqinini yorib otdi.
83Bir necha askar unga qaradi.
Daryus yana baqirdi:
TASLIM BOLMANGLAR!
Uning ovozi titrardi, ammo qatiy.
TASLIM BOLMANGLAR! Daryus qilichiga qol uzatdi, ammo uni kotarishga kuchi
yetmadi.
Shunda u songgi bor bor ovozini yigdi.
AVELYON UCHUN KURASHINGLAR!
Bu sozlardan keyin uning ovozi bogildi.
Bir necha soniya davomida u jim qoldi.
Keyin lablari zorga qimirladi.
Avelyon...
Uning kozlari asta yumildi.
Daryusning tanasi oldinga quladi.
Va nihoyat, uning nafasi uzildi.
Daryus vafot etdi. Ammo uning songgi hayqirigi jang maydonida hali ham
aks-sado berayotgandek.
TASLIM BOLMANGLAR!
Ammo uning olimi qoshinni darhol sindirib yubormadi.
Avvaliga jangchilar bu xabarni eshitishmadi.
Keyin xabar safdan safga tarqala boshladi.
Daryus oldi!
Bir necha bolinma ikkilanib qoldi.
Taro qoshini esa bu ikkilanishdan foydalandi.
Aragon janubiy qanotdagi bosimni kuchaytirdi.
Markazdagi Avelyon saflari asta-sekin yorila boshladi.
Markazni qisqartiring!
Qanotlarni ichkariga torting!
QALAGA CHEKINAMIZ!
Buyruqlar birin-ketin yangradi. Avelyon va Yamato qoshinlari tartibli ravishda
ortga chekina boshladi.
Oldinda asosiy qoshinlar.
Orqada esa chekinishni himoya qiluvchi askarlar qoldi.
Ular dushmanni imkon qadar uzoq ushlab turdi.
84Koplari qalaga yetib bora olmadi. Kechga kelib jang maydoni dahshatli
manzaraga aylangandi. Avelyon va Yamato jami taxminan 45 ming askaridan
ayrilgan.
Yana on mingga yaqini ogir yaralangan. Qalaga yetib kelgan qoshin esa
taxminan 75 ming kishidan iborat.
Taro va Aragon ham katta yoqotish korgan. Ularning 35 mingga yaqin askari
halok bolgan, yana 12 mingga yaqini ogir yaralangan. Shunga qaramay, safda
qolgan qoshinlari taxminan 153 ming kishini tashkil qilardi.
Avelyon qalaga kirishi bilan darvozalar yopildi.
Taro qoshini shimol va garb tomonni egalladi.
Aragon janubdan joylashdi.
Sharq tomonga esa otliq bolinmalar yuborildi.
Qalaning tashqi yollari kesildi. Oziq-ovqat va qurol-yarog olib keladigan yollar
yopildi.
Qamal boshlandi. Qala ichidagi keng majlis zalida qomondonlar jim turishardi.
Stol ustida jangdan olib kelingan xarita yoyilgan.
Daryusning qilichi esa xaritaning yonida turardi.
Uning joyi bosh.
Bir qomondon qilichga uzoq tikildi.
Song past ovozda dedi:
Endi bu qala bizning uyimiz. Boshqa qomondon deraza ortidagi dushman
qoshinlariga qaradi.
Va ular bizni tiriklayin komish uchun kelishgan. Tashqarida Taro va Aragon
qoshinlari qala atrofida tobora zichlashardi.
Daryusning olimi bilan urush tugamagan.
Endi Avelyonning omon qolish jangi boshlangandi. Avelyon qalasi qariyb bir
yarim yildan beri qamal ostida.
Dastlab qala ichidagilar uzoq qamalga tayyor. Omborlarda katta miqdorda don,
gosht va boshqa oziq-ovqatlar saqlangan, quduqlar esa hali qurimagan. Devorlar
mustahkam, garnizon esa minglab askarlardan iborat. Ammo hech qanday qala
cheksiz vaqt qarshilik korsata olmasdi.
Oylar otgan sari omborlardagi zaxiralar kamayib bordi.
Avval bozorlarda narxlar kotarildi.
Keyin gosht kamaydi.
Song nonning ozi meyor bilan tarqatila boshlandi. Bir vaqtlar askarlar va
fuqarolar uchun oddiy bolgan bir burda non endi kunlik eng muhim narsaga
85aylangan. Odamlar ertalab uygonganida birinchi bolib jang haqida emas, bugun
oilasiga qancha ovqat topa olishi haqida oylaydigan bolishdi.
Qala ichidagi eng ogir haqiqat esa bundan ham boshqa.
Tashqaridan yordam kelmasdi. Yamato qoshini hamon Avelyon bilan birga.
Qamal boshida yuborilgan oltmish ming Yamato askarining bir qismi otgan oylar
davomida bolgan janglarda halok bolgan, qolganlari esa qala ichida Avelyon
askarlari bilan birga mudofaa qilardi. Ammo ularning hech biri Yamato qirolining
Taro bilan sulh tuzganidan xabardor emasdi.
Ryugi sulh tuzganidan keyin Yamatodan yangi qoshin yuborilmasligi aniq.
Ammo bu xabar qamal ostidagi qalaga yetib kelmagandi. Shuning uchun qala
ichidagi Yamato askarlari avvalgi buyruq boyicha jang qilishda davom etardi. Ular
oz qirollari Avelyon taqdirini allaqachon boshqa qaror bilan boglab qoyganini
bilmasdi.
Bu ayni paytda Taro qoshini uchun ham kutilmagan vaziyat emasdi. Taro
qomondonlari qala ichidagi Yamato askarlari borligini bilardi. Ammo ular Yamato
bilan sulh tuzilganini hisobga olib, qala qulagach, ichkarida qolgan Yamato
askarlarining taqdirini keyinroq hal qilishni rejalashtirgan.
Hozir esa ularning asosiy maqsadi qalani egallash. Magnusning ozgarishi Shu
oylar davomida Magnus ham ozgarib borardi.
U hali birorta jangda qatnashmagan. Ammo jang maydonini kormasdan turib
ham urushni organish mumkinligini tushuna boshlagandi. U xaritalarni soatlab
organar, qoshinlarning joylashuvi, oziq-ovqat yollari, dushmanning harakatlari va
qalaning geografik holatini tahlil qilardi.
Jon esa kopincha uning yonida bolardi.
Artur va Endrik bilan ham muntazam maslahatlashardi. Bir kuni ular yana
qalaning ichidagi kichik xonada yigilishdi. Stol ustida Avelyon va uning atrofidagi
hududlarning xaritasi yoyilgan. Artur xaritaga egildi:
Shimol va garb Taro qoshinlari tomonidan yopilgan. U barmogini janubga surdi:
Janubda esa Aragon qoshinlari turibdi. Song sharqni korsatdi: Sharqning ayrim
qismlari nisbatan bosh. Ammo bu yer xavfsiz degani emas. Ormonlar, tor daralar va
tog yollari bor. Taro asosiy yollarni kuzatmoqda.
Endrik xaritaga qarab dedi: Unda nega shu tomondan chiqmaymiz? Qaladagi
askarlarning bir qismini olib chiqib, Taro qoshinining orqa tomoniga hujum
qilishimiz mumkin. Magnus boshini chayqadi: Bir necha ming askar bilan bu hech
narsani ozgartirmaydi. Endrik unga qaradi:
Unda qancha kerak? Magnus bir necha soniya jim qoldi:
Kamida ottiz ming.
Xonada sukut chokdi.
86Artur darhol javob berdi: Ottiz ming askarni yashirincha sharqdan olib chiqib
bolmaydi. Ularning yurishi Taro kuzatuvchilaridan yashirinmaydi. Magnus bosh
irgadi:
Bilaman. U xaritaga yana bir bor qaradi: Ammo agar ottiz ming askar bolsa, Taro
qoshinining orqa tomoniga zarba berishimiz mumkin.
Jon sekin dedi:
Bizda esa ottiz ming askar yoq.
Magnus javob bermadi. Bir necha soniyadan keyin u boshini kotardi:
Yamato. Artur uning nima demoqchi ekanini tushundi:
Ular bizga yordam berishiga ishonasanmi?
Yoq. Magnusning ovozi sokin edi:
Ammo boshqa imkoniyatimiz ham yoq. Shunday qilib Magnus va Jon Yamatoga
borishga qaror qilishdi. Ular ozlarini oddiy Avelyon elchilari sifatida tanishtirishlari
kerak edi. Artur va Endrik esa qalada qolib, vaziyatni kuzatishda davom etdi.
Yamato javobi Ularning safari umidsiz yakunlandi.
Ryugi yangi qoshin yuborishdan bosh tortdi.
Taro bilan tuzilgan sulh bunga yol qoymasdi. Magnus qalaga qaytganida, uning
yuzidan javobni bilish mumkin.
Artur hech narsa soramadi. Faqat:
Rad etishdimi? Magnus bosh irgadi:
Ha. Jon esa deraza tomon qaradi:
Demak, endi kutishdan boshqa choramiz yoq.
Magnus javob bermadi. Chunki u kutish nimani anglatishini allaqachon
tushunib bolgandi. Qamalning songgi ikki haftasi Oradan ikki hafta oldin Taro
qoshini qamal qurollarini oldingi saflarga yaqinlashtira boshlagan. Katta tosh
otadigan qurilmalar qala devorlariga qarata joylashtirildi. Muhandislar ularning
atrofini yogoch tosiqlar bilan mustahkamlab, askarlar uchun himoyalangan
yolaklar tayyorlashdi.
Avelyon mudofaachilari esa devor ustidan ularning harakatini kuzatib turardi.
Hamma nima bolishini tushunardi.
Taro endi kutishni istamasdi. Ikki hafta davomida qamal qurollari asta-sekin
oldinga surildi. Kechalari esa ularning atrofida askarlar ishlardi.
Song bir tongda qala ustida birinchi katta tosh uchdi.
Gumburlash!
Tosh devorga urildi.
Butun qala titradi.
87Odamlar beixtiyor osmonga qaradi.
Keyingi zarba.
Yana bir zarba.
Kun boyi bu ovoz toxtamadi.
Devorlarda yoriqlar paydo boldi. Askarlar ularni yogoch, tosh va ohak bilan
berkitishga urinardi.
Fuqarolar ham qollaridan kelgancha yordam berardi. Ammo har bir tamirdan
keyin yana yangi yoriq paydo bolardi. Ikki hafta ichida sharqiy devorning bir qismi
jiddiy zarar kordi.
Song bir kuni ertalab...
Devor qulab tushdi.
Ulkan tosh bolaklari pastga agdarildi.
Chang osmonga kotarildi. Bir necha soniya davomida hech kim nima bolganini
tushunmadi. Keyin kimningdir qichqirigi eshitildi:
Devor buzildi!
Shundan keyin qala ichida sarosima boshlandi.
Askarlardan bir qismi yorilgan joy tomon yugurdi.
Boshqalari darvoza oldiga joylashdi.
Fuqarolar uylariga yugurdi. Onalar farzandlarini quchib, eshiklarni ichkaridan
qulfladi.
Ammo Taro qoshini allaqachon hujumni boshlagan. Avelyon qalasining qulashi
Taro askarlari devordagi yorilgan joydan ichkariga bostirib kira boshladi.
Avelyon askarlari qarshilik korsatdi.
Kochalarda ogir jang boshlandi.
Yamato askarlari ham jangga qoshildi. Ularning kopchiligi hali ham oz
qirollarining Taro bilan sulh tuzganidan bexabar. Ular uchun bu jang hali ham
Avelyonni himoya qilish buyrugining davomiyligi. Shu sabab Yamato askarlari
Avelyon askarlari bilan yelkama-yelka turib jang qildi.
Ammo ular ham qamalning ogirligini boshdan kechirgan. Bir yarim yil
davomida oziq-ovqat tanqisligi, kasalliklar va tinimsiz toqnashuvlar ularning safini
ancha kamaytirgan. Oltmish ming kishilik qoshindan minglab askarlar allaqachon
halok bolgan. Qalaning songgi jangida esa qolganlarning katta qismi ham yiqildi.
Yamato askarlari nima uchun hech qanday yordam kelmayotganini tushunmasdi.
Ular shunchaki jang qilishardi.
Ba'zilari Avelyon bayrogi ostida halok boldi. Ba'zilari esa oz qirolligining
bayrogini koksiga bosgancha jon berdi. Ularning kopchiligi songgi nafasigacha
88Yamato ularni tashlab ketganini bilmay vafot etdi.
Jang bir necha soat davom etdi. Taro qoshini devordagi buzilishdan ichkariga
tobora chuqurroq kirib bordi. Avelyon askarlari ularni kochalarda toxtatishga
urindi. Shahar ichidagi jang kuchaygani sari asosiy darvoza atrofidagi mudofaa
ham zaiflashdi.
Nihoyat Taro qoshini darvoza tomon yetib keldi. Ogir zarbalar ostida
darvozaning yogoch qismlari chilparchin boldi. Song temir qoplamalar uzilib, ulkan
darvoza ichkariga qulab tushdi.
Shundan song qarshilik asta-sekin yemirila boshladi.
Ba'zi Avelyon askarlari oxirigacha jang qildi.
Ba'zilari qurolini tashladi. Ba'zilari esa fuqarolarni himoya qilishga urinib,
kochalarda halok boldi. Yamato askarlarining qolgan qismi ham birin-ketin yiqildi.
Qala qulagan paytda oltmish ming kishilik Yamato qoshinining katta qismi
allaqachon jang maydonida qolgan. Tirik qolganlar esa endi avvalgi kabi yaxlit
qoshin sifatida mavjud emasdi.
Ularning kopchiligi halok bolgan, qolganlari esa ogir yaralar bilan jangni davom
ettirishga qodir emasdi.
Ammo Yamato qoshinining asosiy kuchi endi yo‘q. Shahar Qala qulaganidan
keyin odamlar uchun eng ogir kunlar boshlandi.
Taro qoshini shaharni butunlay vayron qilmadi.
Aksincha, ular uni saqlab qolishga harakat qildi.
Chunki shaharlar Taro uchun kerak edi. U yerda soliq yigish, savdo qilish va
qoshinlarni taminlash mumkin. Shu sabab Taro markaziy hukumati Avelyon
shaharlariga yangi mamurlar tayinladi.
Ammo barcha yangi boshliqlar bir xil emasdi.
Ba'zilari tartibni saqlashga harakat qildi. Ba'zilari esa yangi hokimiyatdan
shaxsiy boylik orttirish imkoniyati sifatida foydalandi. Aynan mana shu boshliqlar
xalqning eng katta dushmaniga aylandi. Masalan, Avelyonning garbiy
shaharlaridan biriga tayinlangan boshliq soliq miqdorini belgilangan chegaradan
oshirib yubordi.
Dehqonlardan nafaqat soliq, balki hosilning katta qismini ham talab qildi.
Kimdir norozilik bildirsa, uni majburiy mehnatga yuborardi. Bunday holatlarning
ayrimlari markaziy hokimiyatga umuman yetib bormas, yetib borganlari esa
mahalliy amaldorlar tomonidan yashirilardi. Taro saroyidan uzoqda joylashgan
hududlarda haqiqat kopincha buyruqlardan boshqacha korinishga ega bolardi.
Shu sabab bir xil bayroq ostida yashayotgan odamlarning taqdiri shahardan
shaharga keskin farq qila boshladi. Avelyonning songgi oyi Qala qulaganidan
keyingi bir oy ichida Avelyonning asosiy shaharlari birin- ketin Taro nazoratiga
89otdi.
Ba'zi shaharlar qisqa janglardan keyin taslim boldi.
Ba'zilari muzokara orqali darvozalarini ochdi. Ayrim shahar boshliqlari esa
xalqni behuda qirgindan saqlash uchun taslim bolishni tanladi. Shu tariqa qamal
boshlangan kundan boshlab qariyb bir yarim yil o'tgach, Avelyonning asosiy
hududlari Taro nazoratiga otdi.
Avelyon qirolligi endi siyosiy jihatdan mavjud emasdi.
Ammo uning xalqi hali ham bor.
Va endi ular yangi hayotga moslashishga majbur. Bosib olingan xalq Taro
mamuriyati birinchi navbatda soliqlarni joriy qildi.
Qishloqlarga yangi tartiblar yuborildi. Har bir hudud qancha don, gosht va
boshqa mahsulot yetkazishi kerakligi belgilandi. Aholining bir qismi davlat
ishlariga majburiy tarzda jalb qilindi.
Yollar tamirlandi.
Omborlar qurildi.
Harbiy istehkomlar mustahkamlandi. Bularning barchasi Taro uchun ham
foydali, ammo oddiy xalq uchun bu hayotning yanada ogirlashganini anglatardi.
Ayniqsa ayrim shahar boshliqlari bu tizimni suiistemol qila boshlaganidan keyin
vaziyat yomonlashdi. Bir shaharda boshliq belgilangan soliqdan ikki baravar kop
yigardi. Boshqa shaharda esa dehqonlardan hosilning yarmini olib qoyardi.
Yana bir joyda mahalliy aholining uylarini egallab, ularni boshqa joyga
kochirardi. Shikoyat qilganlar esa:
Bu Taro qirolining buyrugi.
degan javobni eshitardi. Aslida esa bu buyruqlarning ayrimlari hech qachon
saroydan kelmagan.
Ammo oddiy xalq buni bilmasdi. Ular uchun bitta narsa muhim edi: kimning
nomidan qilinayotganidan qat'i nazar, zulm baribir zulm. Oddiy odamlarning
hayoti Bir paytlar ertalab dalasiga oz xohishi bilan chiqqan dehqon endi askar
kuzatuvida ishlardi. U yetishtirgan bugdoyning katta qismini omborga topshirar,
uyiga esa oilasini boqishga zorga yetadigan miqdor olib qaytardi.
Bir ayol esa har kuni ertalab erining eski kiyimlariga qarab qolardi.
Uning eri qala qulagan kuni qaytmagan. Ayol hamon eshik ochilsa, u kirib
keladigandek kutardi. Ammo eshik ochilganda kopincha Taro askari turardi:
Ishga chiqish vaqti.
Ayol bolalariga qarardi.
Kattasi otasini eslay boshlagandi.
Kichigi esa otasining yuzini deyarli unutgan.
90Eng ogriqlisi ham shu.
Urush ba'zilarni bir kunda oldirdi. Ammo ba'zilarni tirik qoldirib, yaqin
insonlarini xotirasidan asta-sekin ochirdi.
Bir kuni kichkina bola onasidan soradi:
Ona, biz nega endi bayram qilmaymiz?
Ayol unga qaradi. Bir vaqtlar bu kunda Avelyon bayroqlari kochalarga
chiqarilardi.
Endi esa osha bayroqni saqlashning ozi xavfli.
Hozir vaqt emas, bolam.
Qachon vaqt boladi?
Ayol javob bermadi.
Chunki u ham bu savolga javob bilmasdi. Boshqa bir kuni keksa odam nabirasiga
Avelyonning eski tarixini gapirib berayotgan.
Bobojon, Avelyon qanday davlat bolgan?
Qariya jilmaydi. Ammo eshik ortidan askarlarning ovozi eshitilishi bilan uning
yuzi ozgardi. U ovozini pasaytirdi:
Juda katta davlat.
Hozirchi?
Qariya bir muddat jim qoldi. Song nabirasining boshini siladi:
Hozir uni eslaydigan odamlar bor.
Bola yana soramoqchi boldi. Ammo qariya labiga barmogini qoydi:
Sekin gapir.
Bola nima uchunligini tushunmadi.
Qariya esa tushunardi.
Ba'zi nomlar endi ovoz chiqarib aytilmaydi.
Magnus Magnus bularning barchasini korib turardi.
U hali qirol emasdi. Hatto endi shahzoda sifatidagi maqomi ham deyarli hech
narsani anglatmasdi. U xaritada bir vaqtlar oz qirolligiga tegishli bolgan
shaharlarni korardi. Endi esa ularning ustida Taro belgilarini korish mumkin.
U reja tuzgan.
Sharqdan qoshin olib chiqishni oylagan.
Yamatodan yordam soragan.
Ammo hech biri Avelyonni qutqara olmadi.
Bu Magnus uchun birinchi haqiqiy maglubiyat.
U jang maydonida yengilmagan.
91U hatto qoshin boshqarmagan.
Ammo minglab odamlarning taqdirini ozgartira olmagan.
Bu narsa uning ichida ogir iz qoldirdi.
U uzoq vaqt xaritaga tikilib turdi.
Uning rejasi notogri emasdi. Ammo endi u rejaning ozi yetarli emasligini
tushunardi. U Taro qoshinining yonalishini hisoblagan, ammo qamal qancha davom
etishini hisoblamagan. Sharqdagi yolni korgan, ammo u yerdan ottiz ming askarni
olib otish qanchalik qiyinligini yetarlicha hisobga olmagan. Yamatoni esa yordam
berishi mumkin bolgan kuch sifatida korgan, ammo Yamato ham oz manfaatlari va
oz xavfsizligi uchun qaror qilishini unutgan.
Magnus asta-sekin bir haqiqatni anglab yetdi.
Urush faqat yaxshi reja bilan yutilmaydi.
Rejaning ortida kuch bolishi kerak edi.
Ittifoqchi bolishi kerak edi.
Oziq-ovqat bolishi kerak edi.
Qoshin bolishi kerak edi. Va eng muhimi dushmandan uzoqroq sabr qilish kerak
edi.
Magnus endi avvalgidek bola emasdi. Avelyonning qulashi uning bolaligini ham
ozi bilan olib ketgandi.
U endi bitta narsani aniq bilardi.
Avelyonni bugun qaytarib bolmaydi.
Ammo uni bir kun qaytarish mumkin.
Buning uchun esa u shoshilmasligi kerak edi.
Chunki Taro Avelyonning yerlarini egallagan. Ammo uning xalqining xotirasi
hali ham tirik Va tirik xotira bir kun qurolga aylanishi mumkin.
Izohlar
0