Eng to'g'ri yo'l

ENG TO‘G‘RI YO‘L

I

Odamlar baxtni har xil tasavvur qilishadi. Kimdir uni katta hovlida, kimdir qimmatbaho mashinada, yana kimdir odamlarning havas bilan boqishida ko‘radi. Ba'zilar uchun baxt — yillar davomida kutgan orzusiga yetishish bo‘lsa, boshqalar uchun u bor narsasini boshqalarga ko‘rsatish imkoniyatidir.

Qizig‘i, ba'zan inson o‘z baxtini izlab yurib, boshqalarning nazarida baxtli ko‘rinish uchun umrini sarflab qo‘yadi.

Javlon bu haqda ilgari bunchalik chuqur o‘ylamagan edi.

U yigirma olti yoshda, shahardagi xususiy korxonalardan birida ishlardi. Topgani o‘ziga yetardi, orttirgani ham oz emasdi. Ota-onasi uni hech narsadan kam qilmaslikka uringan, u esa ulg‘aygach, ularning mehnatini oqlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygandi.

Javlonning nazarida, insonning qadri qancha pul topishi bilan emas, topganini qanday sarflashi bilan ham belgilanardi. Ammo bu fikrini har doim ham boshqalarga tushuntira olmasdi.

Ayniqsa, to‘y masalasi ko‘tarilganidan beri.

U Mohinur bilan uch yil avval tanishgan edi. O‘shanda ikkalasi ham yosh, kelajakka ishonchi baland, hayot haqida katta orzulari bor insonlar edi. Ularning tanishuviga sabab bo‘lgan narsa ham dabdaba yoki boylik emas, oddiy bir tasodif edi.

Universitet kutubxonasida Javlon izlayotgan kitob Mohinurning qo‘lida ekan. U kitobni so‘raganida, qiz jilmayib:

— Hali tugatmadim. Lekin xohlasangiz, birga foydalanishimiz mumkin, — degan edi.

Shu oddiy taklifdan boshlangan tanishuv vaqt o‘tishi bilan samimiy munosabatga aylandi. Ular uzoq suhbatlashishar, ba'zan bir masala ustida bahslashishar, ba'zan esa bir-birlarining fikrlarini indamay tinglashardi.

Mohinur ko‘p gapiradigan qiz emasdi, ammo aytgan so‘zining ortida o‘ylangan ma'no bo‘lardi. U odamlarni kiyimi yoki boyligiga qarab baholamas, insonning boshqalarga qanday munosabatda bo‘lishiga ko‘proq e'tibor berardi.

Bir kuni ular universitet hovlisidagi eski chinor tagida o‘tirishganida, Mohinur shunday degan edi:

— Javlon, men kelajakda katta uyda yashashni istashim mumkin. Chiroyli mashinamiz bo‘lishini ham xohlashim mumkin. Lekin bir narsadan ko‘proq qo‘rqaman.

— Nimadan?

— Bir kuni hamma narsamiz bo‘lib, bir-birimizga aytadigan gapimiz qolmay qolishidan.

Javlon kulib yuborgan edi.

— Hali turmush qurmay turib, shuncha uzoqni o‘ylaysanmi?

— Oila qurish uchun uzoqni o‘ylash kerak-da, — degan edi Mohinur. — Bir uyda yashash boshqa, bir-birini tushunib yashash boshqa.

O‘sha paytda Javlon bu gaplarni yoqimli bir suhbatning bir qismi sifatida qabul qilgan edi. Endi esa ular turmush qurishga tayyorlanayotgan bir paytda, Mohinurning so‘zlari uning xayoliga qayta-qayta kelardi.

Nihoyat, ikki oila rozilik berib, to‘yga tayyorgarlik boshlangach, ularning uylarida quvonchli tashvishlar ko‘paydi.

Javlonning onasi Saodat opa kelin uchun atalgan buyumlarni saralab, bir chetga qo‘yar, ba'zan ularni yana chiqarib ko‘rar, o‘g‘lining bolaligini eslab, beixtiyor ko‘zlariga yosh olardi.

— Voy, kechagina qo‘limdan ushlab yurgan bolam edi, — derdi u turmush o‘rtog‘iga. — Endi o‘zining oilasi bo‘ladi.

Anvar aka esa xotinining gaplariga jilmayib qo‘yardi. U ham o‘g‘lining ulg‘ayganidan faxrlanardi. Biroq uning xayolida boshqa tashvishlar ham bor edi.

Mahallada yaqinda bir nechta katta to‘y bo‘lgandi. Biri mashhur xonandani chaqirgan, boshqasi yuzlab mehmonni hashamatli restoranda kutib olgan, yana biri kuyovning korteji bilan hammaga gap bo‘lgandi.

Anvar aka bularning hammasini ko‘rib, o‘g‘lining to‘yi ham shunday o‘tishini istardi.

Uningcha, bu shunchaki maqtanish emasdi. U ham o‘g‘lining baxtli kunini chiroyli tashkil etishni, qarindosh-urug‘ oldida yuzini yorug‘ qilishni xohlardi.

Ammo insonning yaxshi niyati ham ba'zan boshqalarning fikriga haddan tashqari bog‘lanib qolishi mumkin.

Bir kuni kechqurun Anvar aka qarindoshlaridan biri bilan telefonda gaplashib o‘tirgan edi.

— Ha, to‘yga tayyorgarlik ketyapti, — dedi u mamnunlik bilan. — Nasib qilsa, katta qilamiz. Bolaning to‘yi bir marta bo‘ladi-da.

Telefonni qo‘ygach, xotiniga yuzlandi.

— Ertaga restoranlarga qo‘ng‘iroq qilib ko‘r. Yaxshiroq joyni oldindan band qilish kerak. Mehmonlar sonini ham aniq bilib olaylik.

Saodat opa eriga qaradi.

— Anvar, shuncha xarajat qilmasak ham bo‘lmaydimi? Yoshlarning o‘zlari nima deydi?

— Nega bo‘lmas ekan? — dedi Anvar aka. — Lekin eldan ajralib ham qolmaylik. Odamlar ertaga gap qiladi.

Saodat opa indamadi. U ham o‘g‘lining to‘yi chiroyli o‘tishini istardi. Ammo yillar davomida yig‘ilgan mablag‘ni bir necha soat ichida sarflash haqida o‘ylaganda, ko‘nglining bir chetida nimadir g‘ashlik uyg‘onardi.

Shunga qaramay, u bu haqda ortiqcha gapirmadi. Chunki ba'zan odam o‘z fikrini aytishdan emas, o‘z fikri bilan yaqinining ko‘nglini og‘ritib qo‘yishdan qo‘rqadi.

Mohinurning uyida ham tayyorgarlik avjida edi.

Otasi Baxtiyor aka qizining sepiga kerakli buyumlarni olib berish bilan band, onasi esa to‘y kuni kiyiladigan liboslar haqida o‘ylardi. Uyga qarindoshlar kelib-ketar, har kim o‘z maslahatini berardi.

— Qiz bola uzatilayotganda hamma havas qilishi kerak, — dedi bir kuni xolasi. — To‘yni kichik qilib, keyin afsuslanib yurmanglar.

Mohinur bu gapni eshitib, jilmayganicha choy uzatdi. U kattalarning fikrini hurmat qilardi, lekin o‘zining ham orzulari bor edi.

Kechqurun onasi bilan yolg‘iz qolganida, nihoyat, ko‘nglidagi gapni aytdi.

— Oyi, siz bilan bir narsani gaplashsam maylimi?

— Ayt, qizim.

— Siz bilan dadamning biror marta o‘zingiz uchun qilmoqchi bo‘lgan, lekin biz deb keyinga qoldirgan orzuingiz bo‘lganmi?

Onasi qiziga hayron bo‘lib qaradi.

— Nega bunday so‘rayapsan?

— Shunchaki bilgim keldi.

Onasi biroz o‘ylanib qoldi.

— Orzu ko‘p bo‘lgan, qizim. Lekin hayotda hamma narsaga birdek ulgurib bo‘lmas ekan. Avval sizlarni katta qilaylik, oyoqqa turinglar, keyin deb yuraverdik.

— Hozir ham shunday o‘ylaysizmi?

Onasi kulimsiradi.

— Ona bo‘lgan odam farzandini o‘ylamay turolmaydi.

Mohinur onasining qo‘lini ushladi. Shu lahzada u onasining yuzida ilgari payqamagan charchoqni ko‘rgandek bo‘ldi. Bu charchoq faqat mehnatdan emas, yillar davomida ortga surilgan orzulardan ham darak berardi.

U o‘sha kecha uzoq vaqt uxlay olmadi.

Ertasi kuni Javlon bilan uchrashganida, unga bir taklif aytmoqchi edi. Ammo bu taklifning ortida faqat pulni tejash istagi emas, ota-onalarining yillar davomida amalga oshmagan orzulari ham bor edi.

Javlon esa o‘z uyida xuddi shu masala haqida o‘ylab o‘tirardi.

Uning oldida to‘y uchun tuzilgan dastlabki xarajatlar ro‘yxati turardi. Restoran, musiqa, bezaklar, kiyimlar, mashinalar, mehmonlar...

U raqamlarni qayta-qayta hisoblab chiqdi. So‘ng qog‘ozni chetga surdi.

Shuncha mablag‘, shuncha tayyorgarlik, shuncha tashvish...

Bularning hammasi bir kun ichida tugaydi.

Lekin oila-chi?

Bir-birini tushunish, qiyin paytda yonida turish, ota-onani qadrlash, kelajakdagi farzandlarga munosib muhit yaratish — bularning narxini qanday hisoblash mumkin?

Javlon bu savollarga hali javob topmagan edi. Ammo u endi to‘yga faqat bir kunlik marosim sifatida qaray olmayotganini his qildi.

U telefonini olib, Mohinurning raqamini terdi.

— Mohinur, sen bilan gaplashishim kerak.

— Men ham sen bilan gaplashmoqchi edim, — dedi qiz.

Ikkalasi ham bir zum jim qolishdi.

— Avval sen gapir, — dedi Javlon.

— Yo‘q, avval sen.

Javlon kuldi.

— Mayli, unda ikkovimiz ham ertaga uchrashamiz. Bu safar shunchaki sayr qilmaymiz. Kelajagimiz haqida jiddiy gaplashamiz.

— Kelajagimiz haqida gaplashish uchun jiddiy sabab kerakmi? — dedi Mohinur hazillashib.

— Bu safar bor.

Telefonning narigi tomonidan qizning kulgisi eshitildi.

Javlon ham jilmaydi. U hali ertangi suhbat ularning hayotidagi eng muhim qarorlardan biriga sabab bo‘lishini bilmasdi.

Ammo ba'zan insonning hayot yo‘li katta voqealardan emas, oddiy bir savoldan boshlanadi.

Ular ham o‘zlariga shu savolni berish arafasida edilar: biz qanday to‘y qilishimiz kerak emas, qanday oila qurishimiz kerak?