## 1-BOB: Sukunatning tugʻilishi va ikki qalb anatomiyasi
Toshkent. Qadimiy va nodir qoʻlyozmalar ilmiy-tadqiqot markazi. Bu yer shahar shovqinidan mutlaqo uzilgan, goʻyoki vaqt oʻz oqimini sekinlashtirgan mangu sukunat maskani edi. Markaz binosining baland, gumbazsimon shiftlari ostida faqatgina asriy chang, sargʻaygan eski qogʻoz va qurigan siyoh hidi hukmronlik qilardi. Devoriy soatning har bir chiqillashi xuddi boʻsh turgʻunlikda aks sado berayotgan qadam tovushlaridek ogʻir va vazmin eshitilar, xonaga derazadan tushayotgan kech kuzning sargʻish nuri qadimiy bitiklarga sirli bir jilo berib turardi.
Eman stoldan yasalgan katta toʻsiqning ikki tomonida ikki xil dunyo, ikki xil falsafa qarama-qarshi oʻtirardi.
Oʻng tomonda Diyor oʻtirardi. Yigirma sakkiz yoshli bu yigit adabiyot olamida oʻzining shafqatsiz, oʻta oʻtkir va murosasiz tanqidlari bilan nom qozongan edi. U matnlarni shunchaki oʻqimas, ularni xuddi sovuqqon jarroh kabi parchalab tashlardi. Diyor uchun hayotda faqat mantiq va isbotlangan haqiqatlargina mavjud edi. U insoniy tuygʻularni, ayniqsa muhabbatni "zaif aqllarning oʻziga tasalli berish uchun oʻylab topgan kimyoviy illyuziyasi" deb hisoblasa-da, aslida uning yoshligida boshidan oʻtkazgan ogʻir ijtimoiy-ruhiy yoʻqotishlari uni shunday toshqalb qilib qoʻygandi. Otasining bevaqt vafoti va oʻz yaqinlaridan koʻrgan xiyonati uning qalbi atrofiga baland devor qurishga majbur qilgan edi. Uning nigohidagi sovuqlik va labi chetidagi doimiy istehzo ortida hech kim buzib oʻtolmaydigan baland, magʻrur himoya devori bor edi. U hech kimga qul boʻlishni, ayniqsa oʻz tuygʻulariga asir boʻlishni istamasdi.
Chap tomonda esa Nozima oʻtirardi. Yigirma besh yoshli bu qiz qadimiy bitiklarni, sargʻaygan sahifalarini qayta tiklovchi — restavrator edi. Nozima bolaligidan xalq ogʻzaki ijodi, sheʼriyat va mumtoz adabiyot muhitida oʻsgan, otasi yirik sharqshunos olim boʻlgani sababli u soʻzlarning sehrini erta oʻrgangan edi. Diyor soʻzlarning nuqsonini qidirsa, Nozima oʻsha soʻzlarning ruhini, ularning ichki nurini va yashirin ogʻriqlarini his qilardi. U har bir harf ortida tirik bir qalb hayqirigʻi borligiga ishonardi. Uning ichki dunyosi sheʼriyat va chuqur hayotiy falsafa bilan toʻla edi, ammo qizning gʻururi va jurʼatsizligi uni sirlilik pardasiga oʻrab turardi. U tuygʻularni baland ovozda aytishni ojizlik deb bilar, shu sababli oʻz hislarini faqat sargʻaygan sahifalar chetiga, shaxsiy kundaligiga sheʼr qilib bitardi.
Taqdir ularni XV asrga oid, asrlar boʻyi hech kim ocholmagan sirli va falsafiy bir ishqiy devonni birgalikda tadqiq qilish va nashrga tayyorlash uchun mana shu xonaga bogʻlab qoʻygan edi. Bu ularning shunchaki bir xonada uchrashishi emas, ikki qarama-qarshi qutbning intellektual va ruhiy urushining boshlanishi edi.
Diyor koʻzoynagini burni ustiga biroz surib, qoʻlyozmaning navbatdagi sahifasini ehtiyotkorlik bilan oʻgʻirdi. Qoʻlidagi qalamni barmoqlari orasida asabiy aylantirarkan, jimlikni buzdi. Uning ovozida odatiy kesatiq ohang bor edi:
— Bu saroy shoirlari hayotni haddan tashqari murakkablashtirib yuborishgan. Mana bu satrni oʻqi: *"Sen uchun urmoqdadir bu tanda jon, sen boʻlmasa, nega kerak bu hayot, gar koʻrmasam oʻlmoq afzal..."* Shunchaki arzon mubolagʻa. Inson insonni koʻrmasa oʻlib qolmaydi. Biologik va mantiqiy nuqtai nazardan odamzod har qanday ayriliqqa koʻnikadigan, har qanday yoʻqotishni unutadigan maxluq. Tuygʻularni bunday ilohiylashtirish — shunchaki hayotning shafqatsiz haqiqatidan qochishdir, xolos.
Nozima mayin moʻyqalamini ohista stolga qoʻydi, lekin nigohini matndan uzmadi. Uning nafis barmoqlari qogʻoz chetida bir muddat qotib qoldi. Diyorning bu gaplari uni ranjitmasdi, chunki u yigitning har bir kinoyasi ortida aslida singan, qoʻrqqan bir yurak yashiringanini sezardi. U boshini sekin koʻtarib, toʻgʻri Diyorning sovuq koʻzlariga qaradi. Uning ovozi xonadagi asriy jimlikni goʻzal va vazmin bir ohang bilan tildi:
*“Sukunat qaʼrida yashirin sado,*
*Sado deb bilganing asli bir nido.*
*Aql tosh devordir, tuygʻular qasir,*
*Toshning soyasida qalb oʻlar gado..."*
Diyor qalam aylantirishdan toʻxtadi. Satrlar qisqa, ammo uning ichki gʻururiga urilgan aniq zarba edi. Nozima oʻz soʻzlari bilan yigitning sovuq mantiqini "tosh devor" deb atab, uning ichki qoʻrquvini fosh qilgan va oʻzining pinhona sadosini tushuntirgan edi. Diyor oʻzining "himoya sovutini" qayta kiyib, zudlik bilan uning vaznini, ohangini va falsafiy ritmini tish-tirnogʻi bilan saqlagan holda shunday raddiya qaytardi:
*“Gado qalb aslidir gʻururning quli,*
*Tosh devor asragan hayotning yoʻli.*
*Tuygʻuning qasridan topilmas najot,*
*Vayrona ichra u — ayriliq guli..."*
Nozima yengil jilmadi, ammo bu tabassum ortida chuqur gʻam bor edi. Yigitning bu tezkor va mukammal javobi uning sheʼriyatdan naqadar xabardorligini, ammo oʻz qalbini qasddan qamoqqa tashlaganini isbotlardi.
— Demak, sovuq qalbda ham chiroyli qofiya bor ekan, — dedi Nozima daftarni sekin yoparkan. — Ammo real hayotda qalb har doim aqlli qarorlar oldida tiz choʻkadi deb oʻylasang, qattiq adashasan, Diyor. Masalan, hozir. Aqling senga shu yerda oʻtirib ishni bitirishni aytyapti, qalbing esa balki bu ogʻir jimlikdan, senga taʼsir qilayotgan mana shu tuygʻulardan qochgisi kelayotgandir. Lekin sen baribir oʻtiribsan. Chunki qochib ketish ham, haqiqatni tan olish ham jurʼat talab qiladi. Senda esa oʻsha jurʼat yoʻq.
Diyor bu gapga javob bermadi. U yana qoʻlyozmaga tikildi, ammo koʻz oldida arabiy harflar chalkashib ketayotgandi. Xonaga qaytadan ogʻir jimlik choʻkdi.
Nozima markaz binosidan chiqib, kuzgi sovuq yomgʻir ostida uyiga yetib kelganida, butun vujudi muzlab ketgandi. Ammo uning ichidagi olov tashqaridagi sovuqdan ancha kuchliroq edi. U xonasiga kirdi, chiroqni yoqmay, faqatgina stol ustidagi kichik chiroqni yoqdi. Sumkasidan oʻsha chetlari sargʻaygan shaxsiy kundaligini chiqardi. Qoʻliga qalam olarkan, koʻz oldida Diyorning oʻsha muzdek nigohi, labi chetidagi kesatiqli istehzosi gavdalandi. Uning ichidagi gʻamginlik, aytilmagan soʻzlarning ogʻirligi qogʻozga sheʼr boʻlib toʻkila boshladi:
*Sukunat bagʻrida yashirin bir dard,*
*Sen tomon talpinar, sen deb urar qalb.*
*Koʻrmoq istar koʻzim husnu jamoling,*
*Ammo gʻurur degan devor solar xavf.*
*Sen yoʻqsan, kerakmas hayot-jahonim,*
*Kechikkan lahzada soʻnar imkonim.*
*Afsus va nadomat oqqusi dildan,*
*Faqat sen uchunmish bu tanda jonim.*
Nozima qalamni stolga qoʻydi. Qoʻllari titrayotgardi. U oʻzi yozgan sakkiz satrga tikilib, chuqur falsafiy oʻyga toldi. Muhabbat nima oʻzi? Nega inson oʻz baxtini koʻrib turib, unga talpinish oʻrniga gʻurur degan soxta tuygʻuni ustun qoʻyadi? Nega mantiq qalblarni birlashtirish oʻrniga, ularni bir-biridan uzoqlashtiruvchi qurolga aylanadi? U Diyorning oʻsha magʻrur devorlarini oʻyladi, yigitning ichidagi ogʻriqni his qildi. U oʻz sevgisining naqadar chuqurligini va bu sevgi hech qachon oddiy mantiq formulalariga sigʻmasligini oydinlashtirib, chiroqni oʻchirdi va gʻamgin xayollar ogʻushida koʻzlarini yumdi.
Shu payt qorongʻu markaz binosida yolgʻiz qolgan Diyor stuliga suyanganicha hamon oʻtirardi. Xonadagi ogʻir, asriy sukunat endi uning nafasini boʻgʻayotgandek edi. Uning qulogʻi ostida Nozimaning boyagi satrlari hamon tinmasdan aks sado berib aylanardi: *“Sukunat qaʼrida yashirin sado, sado deb bilganing asli bir nido...”*
Diyor stol ustidagi qoralamani oʻziga tortdi. Ichidagi isyonni, gʻururi bilan yuragi oʻrtasidagi ayovsiz jangni toʻxtatishning iloji yoʻq edi. U hayotida ilk bor oʻz mantiqiga qarshi borib, qoʻliga qalam oldi. Uning sevgisi juda baland edi, ammo yillar davomida kiyib olgan magʻrurlik sovuti, sinishdan qoʻrqish tuygʻusi undan ham balandroq kelayotgan edi. U oʻzining mana shu gʻamgin, afsuda holatini va gʻururining shafqatsizligini tan olib, shoshilgancha sakkiz qator bitdi:
*Yurak isming aytib urmoqda magʻrur,*
*Tuygʻular yoʻlida toʻsiqdir gʻurur.*
*Seni sevmoq asli eng oliy baxtdir,*
*Biroq magʻlub boʻlmoq aqlga xafdur.*
*Tosh devor ortida yashayman mangu,*
*Mening gʻalabamdan tugʻilar qaygʻu.*
*Jamoling koʻrmaslik oʻlim boʻlsa ham,*
*Mening magʻrurligim sevgimdan afzal.*
Diyor yozgan satrlariga qarab, chuqur xoʻrsindi. Bu uning oʻz-oʻzi bilan boʻlgan jangdagi magʻlubiyati, ammo gʻururining gʻalabasi edi. Kun boʻyi matnlar tahlilidan va ichki ziddiyatlardan charchagan yigit, stolga boshini qoʻygancha, oʻsha qorongʻu ish joyida, Nozimaning oʻrindigʻiga tikilib charchab uxlab qoldi.
Tashqarida esa kuz yomgʻiri ikki magʻrur qalbning aytilmagan soʻzlari sadosini yuvishga urinayotgandek hamon shafqatsizlarcha yogʻardi.
Izohlar
1👀