Ertasi kuni universitetning keng va yorug‘ ma’ruza zalida odatdagidan ko‘ra ko‘proq talabalar yig‘ilgan edi. Hatto boshqa fakultetlardan ham yoshlar kelib, eshik yonidagi bo‘sh joylarni egallashgandi. Hamma yosh domla Temurning Amir Temur saltanati haqidagi bugungi maxsus ma’ruzasini intiqlik bilan kutardi.
Temur kafedraga yaqinlashib, qo‘lidagi qadimiy hujjatlar nusxasini stolga qo‘ydi va zalga nazar tashladi. Uning nigohida kechagi sirdan so‘ng paydo bo‘lgan o‘zgacha bir shijoat bor edi.
— Azizlar, — boshladi u ovozini biroz balandlatib. — Biz ko‘pincha Sohibqiron bobomizni faqat yengilmas sarkarda, dunyoni titratgan jahongir sifatida tasavvur qilamiz. Ammo uning haqiqiy qudrati qilichining o‘tkirligida emas, balki tafakkurining teranligida edi. Bugun biz u zotning eng katta janglaridan biri — ilm-fan va madaniyat frontidagi kurashi haqida gaplashamiz.
Zalga sukunat cho‘kdi. Temur doskaga kecha o‘zi o‘rgangan miniatyura va xaritaning katta proyeksiyasini chiqardi. Unda Samarqandning XIV asr oxiridagi me’moriy rejasi, yulduzlar jadvali va qurilishi rejalashtirilgan bog‘larning chizmalari aks etgandi.
— Amir Temur har bir yurishidan poytaxtga oltin-kumush emas, balki eng iste’dodli me’morlar, tabiblar, munajjimlar va shoirlarni olib kelgan. U Samarqandni shunchaki saltanat markazi emas, dunyoning ilm-fan poytaxtiga aylantirishni maqsad qilgan edi. U zot aytgan gapni unutmang: "Qayerdaki ilm ahliga hurmat bo‘lsa, o‘sha yerda taraqqiyot bo‘ladi".
Shu payt eng oldingi qatorda o‘tirgan talabalardan biri, zukko yigit Azamat qo‘l ko‘tardi:
— Ustoz, kechagi jang sahnasi tasvirlangan qo‘lyozma davomida Sohibqironning o‘z farzandlari va nabiralariga qoldirgan maxsus o‘gitlari haqida ham yozilganmidi? Bizgacha yetib kelgan "Tuzuklar"dan tashqari yana qanday sirlar bor?
Temur jilmaydi. U kecha tunda o‘qigan varaqning davomini esladi. Unda Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulug‘bekning yoshligiga oid bir xotira bor edi:
1398-yil. Hindiston yurishidan qaytgan Sohibqiron Samarqand chetidagi "Bog‘i Dilkusho"da dam olayotgan edi. Uning yonida hali go‘dak bo‘lgan nabirasi Muhammad Tarag‘ay (Ulug‘bek) yugurib yurardi. Bola yerga chizilgan yulduzlar tasviriga qiziqish bilan tikilib qoldi.
Buni ko‘rgan Amir Temur nabirasini yoniga chaqirdi va uning mitti qo‘llaridan tutib, osmonga — porlab turgan Somon yo‘liga ishora qildi:
— O‘g‘lim, men qilich bilan yer yuzida adolatli saltanat qurdim. Ammo sening vazifang — tafakkur va ilm bilan osmon toqini, yulduzlar sirini feth etishdir. Mening davlatim chegaralari vaqt o‘tib o‘zgarishi mumkin, ammo sen ilm bilan quradigan saltanat abadiy yashaydi.
Ma’ruza tugaganida zalda bir necha daqiqa qarsaklar tinto‘xtamadi. Talabalar tarqalgach, Temur xonasiga qaytib, derazadan uzoq-uzoqlarga tikilib qoldi. U bugun shuni chuqur his qildiki, Amir Temurning ruhidagi o‘sha ulug‘vor maqsad — yurtni obod qilish, ilm va adolatni ulug‘lash tuyg‘usi oradan asrlar o‘tsa ham, bugungi yoshlarning qonida va intilishlarida yashamoqda edi.
Hikoyaning asil nuqtasi ham mana shu edi: Sohibqiron merosi — bu faqat tarix emas, balki kelajak poydevoridir.
Muallif yangi bob qoʻshganda u shu kitob sahifasida paydo boʻladi. Muallifga obuna boʻling — oʻtkazib yubormaysiz.
Izohlar
2Ijodga omad
Zo‘r ekan