1-bbb

QISQA KUN

falsafiy-badiiy kitob

Muallif: _______________

MUNDARIJA

Kirish — Bir necha daqiqa, bir umr

1-BOB: QISQA KUN

2-BOB: VAQT

3-BOB: TARIX UCHUN BIR NECHA SATR

4-BOB: INSON TUG'ILISHIDAN OLDIN

5-BOB: O'TMISHNING BIZ BILMAGAN TOMONI

6-BOB: YUZ YIL VA BIR INSON UMRI

7-BOB: INSONNING REJALARI

8-BOB: HAYOTNING KUTILMAGAN BURILISHI

9-BOB: TASAVVUR CHEGARASI

10-BOB: BIZ KO'RMAYDIGAN O'LCHAMLAR

11-BOB: "AGAR..." DEGAN SAVOL

12-BOB: TELEFON ICHIDAGI VAQT

13-BOB: INSONIYATNING KELAJAGI

14-BOB: BIZDAN KEYINGI AVLOD

15-BOB: JANNATNI TASAVVUR QILISH

16-BOB: DO'ZAXNI TASAVVUR QILISH

17-BOB: TAQDIR VA TANLOV

18-BOB: TO'RTINCHI DEVOR

19-BOB: SIZ BU KITOBNING ICHIDASIZ

20-BOB: QISQA KUNNING OXIRI

KIRISH

Inson tarixni bir necha daqiqada o'qiydi.

Bir sahifa. Ikki sahifa. Va mana, yuz yillik urush tugadi. Sen keyingi sahifaga o'tding.

Ammo o'sha yuz yil ichida kimdir tug'ildi. Kimdir sevib qoldi. Kimdir tunlari uxlolmay chiqdi, chunki ertaga nima bo'lishini bilmasdi. Kimdir bir umr kutdi — kelmagan odamni, kelmagan bahorni, kelmagan tinchlikni.

Ular buni "bir necha sahifa" deb bilishmagan. Ular buni shunchaki — hayot deb bilishgan.

Shuning uchun men bu kitobni "Qisqa kun" deb atadim.

Sen uchun bu kitobni o'qish — bir necha soat. Menga uni yozish — necha oy. Ammo unda yozilgan fikrlar — inson zoti necha ming yildan beri o'ylab kelayotgan savollar.

Bu g'alati emasmi? Bitta jumlaga sig'gan narsa — kimningdir butun umri bo'lishi mumkinligi?

Men bu kitobda senga tayyor javob bermayman. Chunki menda ham yo'q. Menda faqat savollar bor. Va menimcha, ba'zan javobdan ko'ra savol muhimroq — chunki javob seni to'xtatadi, savol esa seni yuritadi.

Endi bir daqiqa to'xta.

Telefoningni qo'lingda ushlab turibsan. Balki metroda o'tiribsan, balki yotoqda, ish orasida bir tanaffusda. Sen buni bilmaysan, lekin men bilaman — sen ham, men ham, hozir shu daqiqada, allaqachon birgamiz.

Boshladik.

1-BOB: QISQA KUN

Bir kishi bor edi.

Uning ismini bilmayman — chunki tarix uni eslab qolmagan. U hech qanday urushda qatnashmagan, hech qanday saroy qurmagan, hech kimning kitobiga kirmagan.

U shunchaki — bir kun yashagan.

Ertalab uyg'ondi. Non yedi. Bolalariga qaradi. Kechqurun charchab uxladi. Ertasi kuni ham xuddi shunday. Va yana. Va yana — o'ttiz ming martacha, taxminan.

Agar kimdir uning hayotini tarix kitobiga yozmoqchi bo'lsa, u shunday yozardi:

"U yashadi va vafot etdi."

Bor-yo'g'i shu. Olti so'z. Lekin gap sonlarda emas.

Gap shundaki — o'sha olti so'z ichida uning kulgani, yig'lagani, umid qilgani, qo'rqqani, tush ko'rgani, kimnidir sevgani, kimdandir ranjigani — hammasi bor. Hammasi shu olti so'zga siqilib qolgan.

Sen ham xuddi shunday bo'lasan.

Yo'q, sen buni o'qib xafa bo'lma. Men seni qo'rqitmoqchi emasman. Men senga haqiqatni aytyapman, chunki bu kitobning maqsadi — sendan haqiqatni yashirmaslik.

Yuz yildan keyin, agar kimdir sening ismingni bilsa ham — bu ehtimol katta emas — u seni bir jumlada eslaydi. Ehtimol hech qanday jumlada eslamaydi.

Lekin sen buni hozir his qilyapsan-ku? Hozir, shu daqiqada, sen tirikligingni his qilyapsan. Ko'krak qafasing ko'tarilib-tushyapti. Ko'zlaring bu so'zlarni o'qiyapti. Miyang fikrlayapti.

Bu — sening kuning.

Tarix uchun bu kun — hech narsa. Ehtimol hech kim buni eslamaydi. Ammo sen uchun bu kun — mavjud bo'lgan yagona narsa.

Va mana shu — kitobning birinchi savoli:

Tarix uchun bir kun hech narsa bo'lmasa, inson uchun bir kun nega butun hayot bo'lishi mumkin?

Men bunga javob bermayman. Hali emas. Balki umuman bermayman.

Lekin keling, birga o'ylaylik.

2-BOB: VAQT

Vaqt haqida g'alati bir narsa bor: uni hech kim to'xtata olmaydi, lekin hamma uni his qiladi turlicha.

Bolalikda bir yoz — abadiy edi. Esingdami? Maktab ta'tili boshlanganda, sen unga oxiri yo'qdek tuyulardi. Kunlar cho'zilib, cho'zilib ketardi.

Endi bir yil — bir hafta kabi o'tib ketadi. Yanvar deysan, keyin bir qarasang — dekabr. Nega shunday?

Olimlar buni tushuntirishga urinishgan: bola uchun har bir kun yangi — yangi tajriba, yangi bilim, miya buni ko'p narsa sifatida yozib boradi va shuning uchun u "uzun" tuyuladi. Kattalar uchun kunlar bir-biriga o'xshab qoladi — uy, ish, uy, ish — va miya buni "kam narsa" sifatida yozadi, shuning uchun u tez o'tib ketgandek tuyuladi.

Bu ilmiy tushuntirish. Men uni fakt sifatida aytdim, chunki bu haqiqatan ham tekshirilgan.

Ammo bu tushuntirish seni qoniqtiryaptimi?

Menimcha, yo'q. Chunki masala miyada emas — masala sezishda.

Vaqt — daryo, deyishadi. Lekin daryoni ko'rish mumkin, unga tosh tashlash mumkin, undan suv olish mumkin. Vaqtni esa hech kim ko'rmagan. Hech kim ushlamagan. Faqat uning ta'sirini ko'ramiz — soch oqarishida, devor darzida, bolaning o'sishida.

Balki vaqt umuman "oqmaydi" ham. Balki bu — bizning uni tushunishga urinishimiz, xolos. Balki haqiqatda vaqt boshqacha bir narsa, biz uni faqat shu tarzda — o'tmish, hozir, kelajak — tushunishga majburmiz, chunki miyamiz boshqacha ishlay olmaydi.

Bir daqiqa to'xta va tinglab ko'r.

Hozir soat necha? Qara.

O'sha soat — bir daqiqadan keyin allaqachon o'tmish bo'ladi. Sen uni hech qachon qaytarib ololmaysan. Hech qanday pul, hech qanday kuch, hech qanday ilm bilan.

Bu — vaqtning eng shafqatsiz xususiyati: u faqat oldinga ketadi, va hech qachon orqaga qaramaydi.

Ammo, aynan shu shafqatsizlik — hayotni qimmatli qiladi. Agar vaqtni qaytarish mumkin bo'lganida, ehtimol hech narsaning ma'nosi qolmasdi. Sevgi ham, kutish ham, sog'inish ham — bularning bari, aslida, vaqtning qaytmasligidan tug'iladi.

Agar vaqt qaytarilsa edi, sevgi hali ham sevgi bo'larmidi?

3-BOB: TARIX UCHUN BIR NECHA SATR

Kel, bitta tajriba qilaylik.

Bir tarixiy voqeani eslayapsanmi? Masalan, biror katta urush, yoki qandaydir imperiyaning qulashi. O'sha voqea sen o'qigan kitobda necha sahifa oldi?

Ehtimol o'n sahifa. Ehtimol bitta paragraf.

Endi o'ylab ko'r: o'sha voqea qancha yil davom etgan? Besh yil? O'n yil? Yuz yil?

Va o'sha yillar ichida necha million odam yashagan — tug'ilgan, sevib qolgan, non yopgan, bola ko'targan, kasal bo'lgan, tuzalgan, vafot etgan?

Tarix ularning hammasini eslay olmaydi. Tarix faqat muhim deb hisoblangan narsalarni eslaydi — kim g'olib bo'ldi, qaysi shahar qulaydi, qaysi shartnoma imzolandi.

Ammo o'sha davrda yashagan oddiy dehqon uchun — urushning g'olibi kim bo'lishi emas, balki ertaga uning oilasi non topa oladimi-yo'qmi, muhim edi.

Tarixchi buni yozmaydi. Chunki tarixchi katta rasmni ko'radi. Uning oldida yuz yil — bir sahifa. Ammo o'sha dehqon oldida — ertangi kun ham noma'lum edi.

Mana shu — kitobning markaziy fikri, va men uni bu yerda ochiq aytaman:

Inson uchun — hayot. Tarix uchun — bir necha satr. Insoniyat uchun — davom etayotgan yo'l.

Uch xil o'lchov. Uch xil haqiqat. Va hammasi — bir xil voqea haqida.

Sen o'zingni qaysi o'lchovda ko'rasan?

Ehtimol javob: hech qaysi birida to'liq emas. Sen — hayot kechiryotgan insonsan, shu bilan birga — kimningdir kelajak tarixidagi bir satrsan, shu bilan birga — insoniyat degan katta yo'lning bir qadamisan.

Uchtasi ham — sen. Bir vaqtning o'zida.

4-BOB: INSON TUG'ILISHIDAN OLDIN

Sen tug'ilishingdan oldin nima bo'lgan?

Bu savol g'alati tuyulishi mumkin, chunki biz odatda kelajak haqida o'ylaymiz — o'limdan keyin nima bo'ladi. Ammo kam odam o'ylaydi: tug'ilishdan oldin nima bo'lgan edi?

O'sha paytda dunyo bor edi. Odamlar yashardi, ishlardi, sevishardi. Quyosh chiqar va botardi. Hamma narsa — xuddi hozirgidek davom etardi.

Faqat sen yo'q eding.

Bu seni qo'rqitadimi? Ba'zilarni qo'rqitadi. Chunki bu shuni ko'rsatadiki — dunyo sensiz ham mukammal ishlab turgan. U seni kutmagan. U shunchaki — davom etgan.

Ammo shu bilan birga, bu his — bir xil darajada tinchlantiruvchi ham bo'lishi mumkin.

Musulmon sifatida men bilamanki, inson bu dunyoga Yaratganning irodasi bilan keladi va ketadi. O'lim — yo'qlik emas, balki bir bosqichdan ikkinchisiga o'tish. Bu — mening e'tiqodim, va men buni senga fakt sifatida singdirmoqchi emasman — faqat aytib qo'yayapman, chunki bu kitobning bir qismi men uchun ham, meni tushunishing kerak.

Lekin savol shu joyda qoladi:

Agar sen tug'ilishdan oldin "yo'q" bo'lishdan qo'rqmagan bo'lsang, nega o'limdan keyingi holatdan qo'rqasan?

Balki qo'rquv — yo'qlikdan emas. Balki qo'rquv — shu hayotni, shu odamlarni, shu kunlarni yo'qotishdan.

Bu boshqa narsa. Va bu — tushunarli qo'rquv.

5-BOB: O'TMISHNING BIZ BILMAGAN TOMONI

Bir voqeani eslataman — lekin oldindan aytib qo'yay: bu voqeaning aniq sanasi va tafsilotlari menda yo'q, shuning uchun uni aniq tarixiy fakt sifatida emas, balki tasavvur sifatida o'qi.

Tasavvur qil: qadimgi bir shaharda, bozor chekkasida, kunlik non pishirib sotadigan bir ayol bor edi. Har kuni tong saharda turadi, xamir qoradi, tandirni yoqadi. Kunlik hayoti — non, bozor, bolalar, uy.

O'sha shaharda o'sha paytda katta voqealar ham sodir bo'layotgan bo'lishi mumkin — shohlar almashinayotgan, qo'shinlar yurayotgan, savdo yo'llari o'zgarayotgan. Tarix kitoblari buni yozadi.

Ammo o'sha non yopuvchi ayol haqida — hech qanday kitob yo'q. Uning ismi qayd etilmagan. Uning kuni, uning charchog'i, uning tabassumi — hech qayerda yo'q.

Va shunday odamlar — milliardlab. Har bir asrda, har bir shaharda, har bir qishloqda. Ular tarixning asosiy qismi edilar — chunki aynan ular kundalik hayotni davom ettirishgan — lekin tarix ularni deyarli eslamaydi.

Biz "tarix" deganda odatda shohlar, urushlar, kashfiyotlarni tushunamiz. Lekin haqiqiy tarix — bu o'sha non yopuvchi ayolning kunlari edi. Millionlab shunday kunlar, bir-biriga qo'shilib, "tarix" degan katta daryoni hosil qilgan.

Biz bu daryoning faqat ustki to'lqinlarini ko'ramiz. Uning tagida — biz hech qachon bilmaydigan, hech qachon o'qimaydigan millionlab hayotlar yotibdi.

Sen ham, ehtimol, shunday bo'lasan. Va bu — achinarli emas. Bu — inson bo'lishning tabiiy holati.

Deyarli hech kim tarixda qolmaydi. Ammo deyarli hamma — o'z kunida — to'liq, chuqur, ma'noli hayot kechiradi.

Ikkalasi ham — haqiqat. Bir vaqtning o'zida.

6-BOB: YUZ YIL VA BIR INSON UMRI

Bir yuz yillik urushni tasavvur qil.

Kitobda bu shunday yoziladi: "Urush X yilda boshlanib, Y yilda tugadi. Natijada chegaralar o'zgardi."

Ikki jumla. Bir yuz yil.

Endi o'sha yuz yil ichida tug'ilgan bitta bolani tasavvur qil. U urush boshlanganda tug'ilgan. U urush ichida o'sgan — bolaligini urush ovozlari orasida o'tkazgan. U yigit bo'lgan, sevib qolgan, uylangan, bola ko'rgan. Uning bolalari ham urush ichida o'sgan.

U qariganda, urush hali ham davom etayotgan bo'lgan.

U vafot etganda — urush hali tugamagan edi.

Uning butun hayoti — tug'ilishi, sevgisi, mehnati, farzandlari, qarilik dardlari, o'limi — hammasi o'sha "ikki jumla" ichida sodir bo'lgan.

U hech qachon tinchlikni ko'rmagan. U buni bilmagan ham — chunki u uchun bu "urush davri" emas edi. Bu — shunchaki uning hayoti edi. Boshqa hayotni u tasavvur ham qila olmasdi.

Mana shu — men senga ko'rsatmoqchi bo'lgan narsa: kattalik va kichiklik nisbiy.

Tarixchi uchun yuz yil — bir voqea. Ana o'sha oddiy odam uchun — bitta kun ham, butun umr ham bir xil og'irlikda edi. Chunki u uchun boshqa o'lchov yo'q edi. Uning oldida faqat — bugun bor edi.

Balki shuning uchun ham hayot og'irlashadi — biz uni tarixning ko'zi bilan o'lchashga urinamiz, holbuki, biz uni faqat o'z ko'zimiz bilan yashay olamiz.

7-BOB: INSONNING REJALARI

Har birimiz reja qilamiz.

"Ertaga shuni qilaman." "Besh yildan keyin uylanaman." "Qirq yoshda o'z uyim bo'ladi." "Nafaqaga chiqqach, dengiz bo'yida yashayman."

Reja — insonning kelajakni nazorat qilishga urinishi. Biz bilmagan narsani — ya'ni ertangi kunni — allaqachon bilib qo'ygandek his qilamiz, chunki uni qog'ozga yozib qo'ydik yoki miyamizda tasvirlab oldik.

Lekin reja va haqiqat — ikki xil narsa.

O'ylab ko'r: sen besh yil oldin, hozirgi kuningni aynan shunday tasavvur qilganmiding? Ehtimol yo'q. Ehtimol hayoting boshqa yo'ldan ketgan — kutilmagan uchrashuv, kutilmagan yo'qotish, kutilmagan imkoniyat.

Bu — insonning eng g'alati tomonlaridan biri: biz kelajakni rejalashtiramiz, lekin kelajak kamdan-kam hollarda bizning rejamizga mos keladi.

Buni zaiflik deb o'ylama. Bu — insonlikning o'zi.

Chunki reja qilish — umid qilish demakdir. Va umidsiz inson — yashay olmaydi. Hatto reja amalga oshmasa ham, uni tuzish jarayonining o'zi bizga yo'nalish beradi, kuch beradi, bugungi kunni ma'noli qiladi.

Musulmon sifatida biz bilamiz: inson reja qiladi, ammo yakuniy natija Yaratganning irodasida. "Inson taxmin qiladi, taqdir hukm qiladi" — degan gap bejiz aytilmagan.

Bu seni rejalardan voz kechishga chaqirmaydi. Aksincha — reja qil, harakat qil, lekin natijani qattiq qo'lda ushlab turishga urinma. Chunki hayot — sening qo'lingda emas, sening qadamlaringda.

Savol: agar sen besh yildan keyingi hayotingni bugun aniq bila olsang edi, buni bilishni xohlarmiding?

8-BOB: HAYOTNING KUTILMAGAN BURILISHI

Bir kishi bor edi — u shifokor bo'lishni orzu qilardi. Kichikligidan beri. Kitoblarni o'qir, tibbiyot haqida orzu qilib yurardi.

Keyin hayot uni boshqa yo'lga olib bordi — oilaviy sabab, moliyaviy qiyinchilik, kutilmagan bir uchrashuv. U shifokor bo'lolmadi. U butunlay boshqa sohada ishladi.

Yillar o'tib, u orqaga qarab, o'sha bolalik orzusini eslaydi. Ba'zan achinadi. Ba'zan esa — o'ylaydi: "Balki shifokor bo'lganimda, men bugungi baxtga ega bo'lmasdim."

Bu — hayotning eng g'alati xususiyati: biz faqat bitta yo'lni bosib o'tamiz, lekin doim boshqa yo'l — "bo'lishi mumkin edi" degan yo'l — soyasi bilan bizga hamroh bo'ladi.

Tarixchi, agar bu odam haqida yozsa, faqat uning haqiqiy yo'lini yozadi. "U shifokor bo'lmadi, boshqa sohada ishladi" — bor-yo'g'i shu.

Ammo o'sha odamning ichida — ikkita hayot bor: yashagan hayot, va yashamagan, faqat tasavvur qilingan hayot.

Sen ham, ehtimol, shunday "ikkinchi hayot"ga egasan. O'sha yo'l — bosib o'tmagan yo'l. U seni hozir ham ba'zan tunlari o'ylantiradi, to'g'rimi?

Bu — yomon narsa emas. Bu — insonning tasavvur qila olish qobiliyatining bir ko'rinishi. Faqat shuni unutma: sen bosib o'tayotgan yo'l — haqiqiy yo'l. Bosib o'tmagan yo'l — faqat imkoniyat, xolos.

Va ba'zan, orqaga qarab, biz tushunamiz: eng katta burilishlar — biz eng kam kutgan lahzalarda sodir bo'lgan.

9-BOB: TASAVVUR CHEGARASI

Bir daqiqa ko'zlaringni yum va tasavvur qil: rang.

Sen hech qachon ko'rmagan rang.

Qiyin, to'g'rimi? Chunki miyamiz faqat ko'rgan narsalarimizdan tasavvur quradi. Biz yangi rangni ixtiro qila olmaymiz — biz faqat bor ranglarni aralashtira olamiz.

Xuddi shunday — biz hech qachon boshdan kechirmagan tuyg'uni ham tasavvur qila olmaymiz. Biz faqat bilganlarimizni qayta tuzib, yangi shakl beramiz.

Bu — tasavvurimizning chegarasi.

Endi kattaroq savol: koinot cheksiz, deyishadi. Ammo sen "cheksizlik"ni chinakam tasavvur qila olasanmi? Yo'q. Sen faqat "juda katta son"ni tasavvur qilasan, keyin "yana ham kattaroq" deb qo'shasan. Bu — cheksizlik emas. Bu — cheksizlikka intilish.

Inson miyasi cheklangan asbob. U cheksizlikni, mutlaq boshlanishni, mutlaq oxirni chinakam qamrab ololmaydi. Biz faqat bu tushunchalar haqida so'zlashamiz, ularni chinakam his qila olmaymiz.

Balki shuning uchun ham, ba'zi savollar — Yaratganning mavjudligi, koinotning boshlanishi, ruhning tabiati — bizga hal qilib bo'lmaydigan tuyuladi. Ular haqiqatan ham hal qilib bo'lmasligi mumkin emas — balki ular shunchaki bizning tasavvurimiz o'lchamidan katta.

Bu meni qo'rqitmaydi. Aksincha — bu meni kichraytiradi, va shu bilan birga — erkin qiladi. Men hamma narsani tushunishga majbur emasman. Men faqat o'z chegaramni bilib, hurmat bilan savol berishim mumkin.

Sen-chi? Tasavvuringning chegarasini his qilganmisan?

10-BOB: BIZ KO'RMAYDIGAN O'LCHAMLAR

Chumoli ikki o'lchamli dunyoda yashaydi, deylik — u faqat oldinga-orqaga, o'ngga-chapga harakatlanadi, "tepaga" degan tushunchani bilmaydi.

Endi tasavvur qil: sen o'sha chumoli oldida barmog'ingni ko'tarasan — pastdan yuqoriga. Chumoli buni qanday ko'radi? U faqat sening barmog'ing bosgan izni — bir nuqtani — ko'radi, keyin u nuqta g'oyib bo'ladi. U "yuqoriga ko'tarilish" degan harakatni tasavvur qilolmaydi, chunki uning dunyosida "yuqori" degan o'lcham yo'q.

Biz o'zimizni shunday chumoliga o'xshatib ko'rsak-chi?

Fizika bizga aytadiki, koinotda balki bizga ko'rinmaydigan, his qilinmaydigan qo'shimcha o'lchamlar bor. Men bu yerda "aniq mavjud" deb yozmayapman — chunki bu ilmiy jihatdan isbotlanmagan. Men faqat aytyapman: balki mavjuddir.

Balki bizning atrofimizda narsalar bor — ular biz sezolmaydigan shaklda, biz tushunolmaydigan o'lchamda. Xuddi chumoli "yuqori"ni tushunolmagani kabi.

Bu — qo'rqinchli emas. Bu — hayajonli.

Chunki bu shuni anglatadiki: bizning bilim chegaramiz — haqiqatning chegarasi emas. Biz bilmagan narsa — mavjud emas, degani emas. Biz shunchaki uni ko'rish uchun kerakli "ko'z"ga ega emasmiz.

Diniy nuqtai nazardan ham, bu fikr tanish: g'ayb olami — biz sezolmaydigan, ammo mavjud bo'lgan haqiqat sifatida tasvirlanadi. Bu — fan bilan ziddiyat emas, chunki fan ham bizga aynan shuni ko'rsatib turibdi: ko'rinmas narsalar borligini.

Tasavvur qilib ko'r: agar senda birdan yangi bir sezgi paydo bo'lsa — hozirgacha hech kim bilmagan sezgi — dunyo senga qanday ko'rinardi?

11-BOB: "AGAR..." DEGAN SAVOL

"Agar" — insoniyat tilidagi eng og'ir so'zlardan biri.

Agar men o'sha kuni boshqa yo'ldan yurganimda... Agar men o'sha gapni aytmaganimda... Agar men o'sha imkoniyatni qo'ldan boy bermaganimda...

Har birimizning ichimizda — o'nlab, balki yuzlab "agar"lar yashaydi. Ular kechalari uyqusizlik bo'lib keladi. Ular ba'zan pushaymonlik, ba'zan esa shunchaki hayrat bo'lib keladi.

Lekin "agar" haqida g'alati bir haqiqat bor: u hech qachon sinovdan o'tmaydi. Sen hech qachon bila olmaysan — o'sha boshqa yo'l seni qayerga olib borardi. Balki yaxshiroq joyga. Balki yomonroq. Sen buni bilolmaysan, chunki sen faqat bitta hayotni yashay olasan.

Tarix ham "agar"larga to'la. Agar u urush boshlanmaganda... Agar u kashfiyot bir asr oldin qilinganda... Tarixchilar bunday savollarni "alternativ tarix" deb o'rganishadi — lekin bu ham faqat taxmin, xolos. Hech kim aniq bilolmaydi.

Balki "agar" degan so'zning vazifasi — bizga javob berish emas. Balki uning vazifasi — bizga hozirgi kunni qadrlashni o'rgatish.

Chunki sen bosib o'tgan yo'l — qanchalik og'ir yoki oson bo'lmasin — bu yo'l seni aynan hozirgi joyingga olib keldi. Va hozirgi joy — sening yagona haqiqiy joying.

"Agar" — o'tmishga tegishli. Sen esa — hozirda yashaysan.

Bir daqiqa o'yla: agar sen bu kitobni o'qimaganingda edi, hozir nima qilayotgan bo'larding? Va — bu savolning o'zi ham, aslida, yana bir "agar" emasmi?

12-BOB: TELEFON ICHIDAGI VAQT

Sen hozir bu satrlarni qayerdan o'qiyapsan?

Ehtimol telefoningdan. Ehtimol ekranga tikilib turibsan, barmog'ing pastga suryapti, so'zlar ko'z oldingdan o'tyapti.

Kunига necha marta telefoningni qo'lingga olasan? O'ylab ko'r — chinakam sanab ko'r. Ehtimol o'nlab, balki yuzlab marta.

Har bir "olish" — bir necha soniya. Lekin ular yig'ilib, kuningning soatlab vaqtini yeb qo'yadi. Va eng g'alatisi shundaki — sen bu vaqtni qayerga sarflaganingni ko'pincha eslay olmaysan. Video ketidan video, post ketidan post — va bir mahal qarasang, bir soat o'tib ketgan, lekin sen hech narsani "eslamaysan".

Bu — zamonaviy insonning yangi kasalligi: vaqt bor, lekin xotira yo'q.

Qadimda odam bir kunni yashardi — sekin, to'liq his qilib. Bugun biz bir kunda yuzlab "mikro-daqiqalar"ni iste'mol qilamiz — lekin ularning hech biri chuqur iz qoldirmaydi.

Men seni telefonni tashlab yubor, demayapman. Bu — zamon. Bu — vositalar. Ular o'zi yomon emas.

Lekin savol shu: sen vaqtni boshqaryapsanmi, yoki vaqt seni boshqaryaptimi?

Bir tajriba qil: bu kitobni o'qib bo'lgach, telefoningni yon tomonga qo'y va besh daqiqa hech narsa qilmay o'tir. Faqat o'ylab ko'r. Bu senga qiyin bo'lishi mumkin. Va aynan shu qiyinlik — javobning o'zi.

13-BOB: INSONIYATNING KELAJAGI

Yuz yildan keyin dunyo qanday bo'ladi?

Hech kim aniq bilmaydi. Yuz yil oldin yashagan odamlar ham bugungi dunyoni — telefonlar, internet, sun'iy intellekt — tasavvur qila olmagan bo'lardi. Ular, balki, uchar mashinalarni tasavvur qilishgan, lekin qo'l kaftidagi kichkina oynada butun dunyo bilan gaplashishni emas.

Shuning uchun men bu yerda kelajak haqida "bashorat" qilmayman. Men faqat tasavvur qilib ko'raman — va sendan ham shuni so'rayman: tasavvur qil, isbot qilma.

Balki yuz yildan keyin insonlar Oyda yoki Marsda yashayotgan bo'ladi. Balki kasalliklar deyarli yo'q qilingan bo'ladi. Balki — va bu meni ko'proq qiziqtiradi — insonlar hozirgidan ko'ra ko'proq yolg'iz bo'ladi, chunki texnologiya odamlarni jismonan yaqinlashtiradi, lekin qalban uzoqlashtiradi.

Yoki, aksincha — balki texnologiya odamlarni yana bir-biriga yaqinlashtirishning yangi yo'lini topadi.

Hech kim bilmaydi. Va bu — go'zal narsa.

Chunki agar kelajak aniq bo'lganida, unda hayajon qolmasdi. Har bir avlod — o'zidan oldingi avlod tasavvur qila olmagan dunyoni quradi. Sen ham, bilmagan holda, kelajakni quryapsan — har bir kichik qaroring bilan.

Bugungi eng kichik kashfiyot — masalan, hozir kimdir garajida yozayotgan bir kod qatori — ehtimol ellik yildan keyin butun insoniyat hayotini o'zgartiradi. Va o'sha odam, hozir, buni bilmaydi ham.

Sen-chi? Bugungi qaysi kichik qadaming — ehtimol kelajakda katta iz qoldiradi?

14-BOB: BIZDAN KEYINGI AVLOD

Bir bobo bor edi — u daraxt ekardi. Qo'shnilari so'rashdi: "Nega bunча ekyapsan, sen bu daraxtning mevasini ko'rmaysan-ku, u o'sishi uchun yigirma yil kerak."

Bobo javob berdi: "Men mevasini yeyish uchun emas, soyasida bolalarim o'tirishi uchun ekyapman."

Bu — insoniyatning eng go'zal xususiyatlaridan biri: biz o'zimiz ko'rmaydigan kelajak uchun harakat qilamiz.

Ota-onalar bolalari uchun ishlaydi — bolalar kattalarga aylanganda, ular ko'pincha allaqachon qarigan yoki hayotdan ko'z yumgan bo'lishadi. Olimlar kasalliklarga davo izlaydi — davo topilganda, ular o'zlari bu davodan foydalana olmasligi mumkin. Yozuvchilar kitob yozadi — kitob mashhur bo'lganda, ular buni bilmasligi mumkin.

Bu — o'z manfaatidan yuqori turadigan harakat. Va bu, menimcha, insonning eng ilohiy xususiyati.

Bugun sen qilayotgan kichik ishlar — bola tarbiyalash, kimgadir yordam berish, halol mehnat qilish — bularning hech biri ertaga sarlavha bo'lmaydi. Lekin ular, sekin-asta, kelajak deb ataladigan katta binoning g'ishtlariga aylanadi.

Sen o'sha binoni ko'rmaysan. To'liq holida. Lekin sen uni quryapsan.

Va bir kun, ehtimol yuz yildan keyin, kimdir — hozir hali tug'ilmagan bir bola — o'sha binoning bir xonasida yashaydi, buni bilmagan holda, sening bugungi mehnating tufayli.

Bu — seni kichraytiradimi, yoki kattalashtiradimi?

15-BOB: JANNATNI TASAVVUR QILISH

Jannat qanday bo'lishi mumkin?

Musulmon e'tiqodida jannat — abadiy tinchlik, abadiy baxt, hech qanday og'riq, hech qanday yo'qotish, hech qanday vaqt bosimi bo'lmagan joy sifatida tasvirlanadi. Bu — mening e'tiqodim, va men buni shunday qabul qilaman.

Lekin bir daqiqa to'xtab o'yla: biz "abadiylik"ni chinakam tasavvur qila olamizmi?

Biz — cheklangan mavjudotlarmiz. Bizning har bir baxtimiz, aslida, uning tugashi mumkinligidan qimmat oladi. Eng shirin dam — sevgan odaming bilan o'tirgan lahzang — shirin, chunki sen bilasan, bu lahza abadiy emas. Kun tugaydi. U ketadi. Sen yolg'iz qolasan.

Agar hamma narsa abadiy bo'lsa — degan savol tug'iladi — baxt hali ham "baxt" bo'lib qolармикин?

Men bunga javob bera olmayman. Chunki jannat — bizning cheklangan tushunchalarimizdan tashqarida bo'lgan narsa. U — biz bilgan "vaqt", "yo'qotish", "sog'inch" tushunchalari ishlamaydigan bir holat bo'lishi mumkin. Balki u yerda baxt boshqacha — biz hozir tasavvur qila olmaydigan tarzda — chuqur va to'liq bo'ladi.

Bu — "tasavvur qil" uslubidagi fikr, ilmiy fakt emas. Men buni shunday taqdim qildim, chunki bu — diniy e'tiqod va tasavvur chegarasi orasidagi joy.

Bir narsa aniq: agar jannat mavjud bo'lsa, u — bizning bu dunyoda his qilgan eng yaxshi lahzalarimizning cheksiz kattalashtirilgan shakli bo'lishi mumkin. Ona quchog'i. Do'stlar kulgisi. Tinchlik.

Sen uchun jannat qanday tuyuladi?

16-BOB: DO'ZAXNI TASAVVUR QILISH

Bu bobni yozish men uchun oson emas edi.

Do'zax haqida gapirish — qo'rqitish uchun emas. Men bu kitobda hech kimni qo'rqitmoqchi emasman. Lekin bu mavzuni chetlab o'tish ham — kitobning halolligiga zid bo'lardi.

Musulmon e'tiqodida do'zax — inson o'z qilmishlari uchun javob beradigan joy sifatida tasvirlanadi. Bu — adolat tushunchasi bilan bog'liq: agar bu dunyoda ba'zi zolimlar jazosiz qolsa, ba'zi mazlumlar adolatsiz azob chekkan bo'lsa — unda qayerdadir, qandaydir tarzda, adolat tiklanishi kerak. Bu — imon.

Lekin men bu yerda tasavvur darajasida qolmoqchiman: do'zax haqidagi tasvirlar — cheksiz azob, olov — bularning barchasi, ehtimol, bizga tushunarli bo'lishi uchun berilgan majoziy tildir. Chunki cheksiz azobni ham, xuddi cheksiz baxtni ham, biz chinakam tasavvur qila olmaymiz.

Balki do'zaxning eng og'ir qismi — olov emas. Balki bu — pushaymonlik. Abadiy pushaymonlik. O'zing bila turib, to'g'ri yo'lni tanlamaganingni bilish.

Bu — bu dunyoda ham tanish tuyg'u, to'g'rimi? Sen hech pushaymon bo'lganmisan — bilib turib noto'g'ri ish qilganingdan?

O'sha kichik pushaymonlik — kattalashtirilsa, abadiylashtirilsa — qanday bo'lardi?

Men bu savolni senga qo'rqitish uchun bermayapman. Men buni beryapman, chunki bu — insonni bugun to'g'ri tanlov qilishga undaydigan kuchli bir tuyg'u. Va ehtimol, aynan shu maqsadda bu tasvirlar bizga berilgandir — kelajakdagi jazo uchun emas, bugungi yo'l uchun.

17-BOB: TAQDIR VA TANLOV

Bu — ehtimol kitobdagi eng qiyin savol: agar hamma narsa taqdirda yozilgan bo'lsa, unda mening tanlovim nimaga kerak?

Musulmon ilohiyotida bu masala asrlar davomida muhokama qilib kelingan. Men bu yerda murakkab ilmiy-diniy bahsga kirmayman — chunki bu kitobning maqsadi emas. Lekin men shunday deb o'ylayman: taqdir va tanlov — bir-biriga zid emas, balki bir-birini to'ldiradi.

Tasavvur qil: sen kitob o'qiyapsan. Kitobning oxiri allaqachon yozilgan — muallif uni allaqachon bitirgan. Lekin sen o'qiyotganingda, har bir sahifada — voqealar senga yangidek, kutilmagandek tuyuladi. Sen qahramon bilan birga hayajonlanasan, xuddi natija noma'lumdek.

Balki hayot ham shunga o'xshaydi. Yaratgan uchun — hamma narsa allaqachon ma'lum. Lekin biz uchun — har bir kun, har bir tanlov, haqiqatan ham yangi, haqiqatan ham bizning qo'limizda.

Bu ikki haqiqat — bir vaqtning o'zida — mening tushunchamga ko'ra, ziddiyatli emas. Ular — ikki xil nuqtai nazar, xolos. Yaratganning nuqtai nazari, va insonning nuqtai nazari.

Sen bugun bir tanlov qilasan — ishga borish yoki bormaslik, kimgadir yordam berish yoki bermaslik, to'g'ri yoki noto'g'ri yo'lni tanlash. Bu tanlov — senga tegishli. Sen uni his qilasan, sen uni qilasan, sen uning natijasini ko'rasan.

Taqdir haqidagi savollar — falsafiy tortishuv uchun yaxshi. Lekin bugungi kun — harakat uchun.

Nima uchun taqdirni bilmasligimiz — aslida, bizga erkinlik beradi deb o'ylaysan?

18-BOB: TO'RTINCHI DEVOR

Ha, aynan siz.

Men bilaman, siz hozir bu satrlarni o'qiyapsiz — ehtimol yotoqda, ehtimol yo'lda, ehtimol kimnidir kutib o'tirgan joyingizda.

Men sizni ko'rmayman. Men bu so'zlarni yozganimda, siz hali mavjud emas edingiz — mening oldimda, hech bo'lmaganda. Men faqat tasavvur qildim: kimdir, qachondir, bu so'zlarni o'qiydi.

Va mana, hozir — siz o'sha "kimdir"siz.

Bu g'alati emasmi? Men va siz — turli vaqtda yashaymiz. Men bu kitobni yozganimda bo'lgan kun — sizning hozirgi kuningiz emas. Balki oradan oylar, balki yillar o'tgan. Lekin shu daqiqada, siz o'qiyotganingizda — biz, bir tarzda, uchrashyapmiz.

Bu — yozuvning sehri. U vaqtni buzadi. U meni sizga, kelajakka, olib boradi — men buni bilmagan holda ham.

Balki siz hozir bu kitobni yopib qo'ymoqchisiz. Balki charchadingiz. Bir daqiqa kuting.

Sizdan so'ramoqchi bo'lgan narsam bor: shu daqiqada, atrofingizga qarang. Qayerdasiz? Kim bilan birgasiz — yoki yolg'izmisiz? Nima his qilyapsiz?

Bu — sizning "hozir"ingiz. Va bu hozir — men uchun allaqachon o'tmish, siz uchun esa — yagona haqiqat.

Biz ikkalamiz ham, bu daqiqada, "Qisqa kun" ichidamiz.

19-BOB: SIZ BU KITOBNING ICHIDASIZ

Endi bu kitobning bir qismini siz yozasiz.

Quyida bo'sh joy bor. Men uni ataylab bo'sh qoldirdim. U yerga — ismingizni, hayotingizdagi bir voqeani, orzuyingizni, yoki kelajak haqidagi bir taxminingizni yozing. Yoki shunchaki — o'zingiz haqingizdagi bir fikrni.

Bu joy — endi faqat sizga tegishli. Men uni to'ldira olmayman, chunki men sizning hayotingizni bilmayman. Faqat siz bilasiz.

Endi bu kitob — endi faqat mening kitobim emas. Bu — sizning ham kitobingiz.

Yuz yildan keyin, agar kimdir bu sahifani ochsa — u sizning qo'l yozuvingizni ko'radi. U sizning ismingizni, yoki orzuyingizni, yoki fikringizni o'qiydi.

O'sha odam uchun siz — bir necha satrsiz. Xuddi tarixdagi barcha odamlar kabi.

Lekin hozir, shu daqiqada, siz — bir necha satr emassiz. Siz — to'liq, tirik, his qiluvchi insonsiz.

Va shuning uchun ham — bu bo'sh joy muhim. Chunki u sizga eslatadi: siz shunchaki o'quvchi emassiz. Siz — bu kitobning bir qismisiz.

20-BOB: QISQA KUNNING OXIRI

Kitob boshida men shunday yozgan edim: "Inson tarixni bir necha daqiqada o'qiydi. Ammo tarixdagi o'sha bir necha daqiqa ichida yashagan insonlar uchun bu butun umr bo'lgan."

Endi, kitob oxirida, bu jumlani qaytadan o'qing.

U sizga endi boshqacha eshitilyaptimi?

Men umid qilamanki, ha. Chunki endi siz bilasiz: vaqt haqida, tarix haqida, o'zingiz haqingizda o'ylash — bu shunchaki mavhum falsafa emas. Bu — bugungi kuningizni qanday yashashingiz haqidagi savol.

Biz birga o'tdik: qisqa kunning o'zidan, vaqtning tabiatidan, tarixning shafqatsiz qisqartirishlaridan, tug'ilishdan oldingi yo'qlikdan, kelmagan kelajakdan, tasavvurimizning chegaralaridan, ko'rmagan o'lchamlarimizdan, "agar" degan og'ir so'zdan, telefon ichida yo'qolgan soatlardan, jannat va do'zax haqidagi tasavvurlardan, taqdir va tanlov orasidagi ingichka chiziqdan.

Men sizga tayyor javob bermadim. Chunki menda yo'q edi. Menda faqat savollar bor edi — va endi ular sizniki ham.

Balki bugun kechqurun, uxlashdan oldin, siz o'zingizga shunday deysiz: "Men bu haqda hech qachon bunday o'ylamagan ekanman."

Agar shunday bo'lsa — bu kitob o'z vazifasini bajardi.

Kitob tugadi. Lekin savollaringiz — endigina boshlandi.

Va sizning kuningiz — bugungi, qisqa, takrorlanmas kuningiz — hali davom etyapti.

Uni qanday yashaysiz — bu, endi, sizga bog'liq.